Moro med ord og uttrykk!

Åfyllfat

storetar

Ja, det er spalteredaktøren når han får is. I Norsk Ordbok definert som «umetteleg slukhals; glupsk person». Og det stemmer bra, for vi har å gjera med eit menneske som er heilt utan magemål. I same ordboka finn vi det forresten under to oppslag, både ovfyllfat og ufyllefat. Eg trur det er vanskeleg å skilje desse frå kvarandre, for første stavinga (prefikset) kan ha hoppa litt rundt og vorte omtolka. Om vi slår desse saman, får vi ei utbreiing med Nord-Østerdalen, Gudbrandsdalen, Møre og Romsdal, Trøndelag, Nordland og Troms. Eldste belegga er frå 1700-talet; ei ordsamling frå Hedmarka 1743 og Edvard Storms samling frå Gudbrandsdalen 1769.

Her er først eit par eksempel på bruken: «På kjøkenet var det to andblesne kjellå som hadde det annsamt der dei etla-til dure åt mangt eit åfyllfat» (avisa Driva 3.8.2001, med målføregrunnlag frå Åsskard på Nordmøre) – her skal det altså stellast mat til forventa storetarar. Og dette: «de før opp alle ungene sine til ufyllfat» (Magnhild Haalke: kaja Augusta, s. 124).

Ordet/orda har nokre andre tydingar som rimeleg greitt lar seg forklare ut frå den opphavlege. Det kan bli brukt om ein person som drikk mykje, om ein stor, kraftig person (det blir jo ein storetar gjerne), om ein urimeleg, utakknemleg person, og ein person som ødslar.

Med normeringa ov- tenkjer ein seg at første delen er det forsterkande ov- som i ovgild, ovstor etc. Ganske mange plassar er første stavinga uttalt o- eller u-, med (tilsynelatande) nektingsprefiks, som i ufin, utett etc. Og dei gamle ordboksskrivarane Ivar Aasen og Hans Ross fann det begge to brukt om eit umåteleg stort fat eller kjerald. Det ser vi også frå somme plassar i nyare materiale, f eks Oppdal, der «ofyllfat» kan bety ein unødig stor ting, for eksempel eit skåp eller ei kiste. Ottar Aas frå Inderøya, som har «ufyllfat» om ei ødsel kone, tolkar det som eit fat som ikkje lar seg fylle.

På Nordmøre blir ordet gjerne uttala åfyllfat. Her har Hans Hyldbakk ein teori om at åfyllfatet var ein mjølkestamp med surmjølk, som dei fylte på att med ferskare mjølk etter kvart som det minka. Slik heldt dei surmjølka levande i lang tid. Det skal etter han altså eigentleg vera «påfyll-fat», med den gamle preposisjonen å istf. på. Han brukar det også slik i dette sitatet: «så laga dei tettskjør og slo mjølk i åfyllfat» (avisa Driva 12.5.1974). Og i Jul på Nordmøre 1976 (s. 19) ordlegg han seg slik: «For meg høyrer holmane og røslyngheiane ungdomstida til, og det er noko heilt anna enn det tunge trasket som du må trø mellom trygdekassa og åfyllfatet i ditt alderdoms fengsel». Det ser ikkje ut til at Hyldbakk har fått særleg støtte i dette, og han kan kanskje ha blanda saman med åfall ‘fløyte, rømme på eit mjølkkjerald’ og åfallringje ‘ringje, kolle med åfall’. Men eg har ei svak formeining om at eg i mine gutedagar på Nordmøre kan ha hørt ordet åfyll om det ein fyller oppi eit kar, ein kumme eller liknande.

Uttalen er av og til med -full- inni (ofullfat, åfullfat). Andre uttalevariantar å merke seg er åfyllsfat (Halsa), åfillsfat (Eide) og ofyssfat (Hemne).

Minestreng

skyttartrad

Vi siterer frå leiaren i bladet Pondus nr. 10/2016: «Fetteren min Nils og jeg bygde en telegraflinje av sprengtråd, eller minestreng, som det heter i Bergen. Denne gikk de 30 meterne mellom husene våre og fikk telegrafen til  å fungere helt utmerket». Dette var gjort etter inspirasjon frå Hakkespettboka. Minestreng er visst ikkje registrert i ordbøker eller arkiv, men det er nokre Google-belegg på det. Ei slangprega omforming minik finst visst også.

21.10.13 hadde vi eit innlegg om dette, med bildet som er vist over. Det kom da inn svært mange ord for sprengtråd, men ikkje akkurat minestreng. Les her, og sjå spesielt på oppsummeringa av kommentarane: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2013/10/21/skyttaertrad/#comments

Skremmande lykkedyr

Edderkopp

Mange har frykt i seg for slike som denne, men dei som finst hos oss, er heilt ufarlege for folk. La oss sjå litt på namna på desse skapningane.

Ein stor slump av dei kan sjåast som variantar eller omlagingar av kongro: Kongero somme plassar, kangro (Innherred og Helgeland), kongrove (Nord-Østerdalen og Gudbrandsdalen), kingel (mange stader på Austlandet, med samansetninga kingelmor i Sør-Østerdalen og Solør). I Møre og Romsdal har det vorte til kongle, og likeeins i Namdalen og somme plassar i Nord-Norge. Oppdal er visst aleine om forma kångåll. Alle desse har bakgrunn i norrønt kongurvafa eller kongulvafa, der førsteleddet er til ei rot kank- ’dreie, spinne’. Kank om vriding, brank på tråd eller reip er ein slektning. Sisteleddet -vafa heng saman med vev.

Dermed kjem vi over til ei anna stor gruppe namn syner til nettet som kongroa spinn: Vevkjerring, spinnarkjerring og spinnekjerring er kanskje dei mest vanlege, men det finst også andre, som spinnargro (Vesterålen) og vevkjette, som Hans Ross skreiv opp frå Øvrebø i Vest-Agder. I boka ”Destillert tyleskap” (s. 44) står ei artig historie frå Sogn: I Balestrand var det ei mor med ein liten gutunge. Ungen gjekk dagleg på jakt etter små krek, som vevkjerringar og fluger. I grenda budde ei kjerring frå Vik, ei lita, tjukk og rund ei. Ho kom stundom innom. Det gjorde det ikkje lettare for ungen, som skulle halde greie på nye ord. Ein føremiddag kom guten rennande inn til mor si og ropte: – Da e ei vikakjerring ute pao troppi! – Du faor be ho inn du dao! – Nei, da e for seint da no. Eg slo ho i hel med hammaren!

Dessutan finst det fleire andre, heilt lokale namn, som krekse (Masfjorden) og kråkjerring (Gloppen).

Edderkopp har vi fått inn frå dansk, i dansk form. Edder er same ord som eiter og syner til gifta som kongroa bedøver byttet med, medan kopp går på den oppsvulma fasongen.

Det finst veldig mange artar av kongro, også her i Norge. Nokre namn viser til den store, runde bakkroppen, vel helst på  korskongroa: ballkongro (Hitra), kulkongro (Orkdal) og påssåkongro (Ålen).

Kongroa er rekna som eit lykkedyr, og i Oppdal er løkk-kångåll kongro som sitt på molte og syg safta frå den. Det skal bety lykke om ein let vera å drepa ei slik ei. ”På fennom lykke-kongrova kræk”, skriv diktaren Ragnar Solberg (Isgud, s. 234).

Til slutt eit litt spesielt kongroslag: Ei pråttåkongro er ein som har det med å pråttå (fingre, klå, tafse) på jentene! Ordet er frå Ålen.

 

 

 

 

 

 

Som fluggu svart

Flue

Fluga, eller flua, er ein grei skapning etymologisk sett. Flugene flyg og svirrar, og ordet er avleidd av nettopp verbet å flyge. Fluga er altså den som flyg. Dei to rettskrivingsformene i norsk er alt nemnt, og vi kan jamføre dei med svensk (og norrønt) fluga og dansk flue. Engelsk fly og tysk Fliege står i avlydsforhold til vårt fluge, men er jo nær i slekt.

I eit slikt ord, med opphavleg kort rotstaving, blir det mange dialektformer etter kor vokalane har utjamna seg. Såleis finn vi flu, flua, på ytre Nordmøre fluå, i Hemnebygdene fluo, og elles t.d. floge, flogå, flåggå, i Inner-Namdalen floggo, og på indre Nordmøre fløg(g)u. Imange stader i austlege strøk både sønnafjells og i Trøndelag rår den velkjente forma fluggu grunnen.

Det vil føre for langt i denne omgangen å komma inn på alle dialektnamna for forskjellige flugesortar. Men ein del talemåtar kan vi ta med oss. Vi kan slå to fluger i ein smekk, medan somme ikkje gjer ei fluge fortred. Det går også an å få ei fluge inni hovudet – ein fiks idé. Her er eit par visomsord frå Ivar Aasens ”Norske Ordsprog”: ”svoltna flugor stinga sårt”, og ”fluga flyg so lenge om ljoset, at ho brenner vengjerne av seg”. ”Som fluggu svart” er eit gammalt uttrykk frå Tydal om tett med folk – ”stinn brakke” vil det vel heite i dag. Det er vel samanlikna med ein fluastabbe – ein stor sverm fluger, t.d. på eit kadaver (Hitra).

Å flå flugefoten vil oftast seie å vera særs småleg, gniaraktig. Men i Vikna er å flå fluaføter å drive på med smått, pirkete arbeid. ”Fluggu fes” (Rennebu) er brukt for å sette på plass nokon som yppar seg utan å ha særleg grunnlag for det.

Det er jo vår, men innimellom slår vinteren tilbake, og da kan kvitfluga melde seg igjen. Ein metafor for snø, eller snøfiller, som etter materialet å dømme hører heime først og fremst på Vestlandet. ”Kvitfluå dansa”, sa dei i Halsa om tett snøfokk. På Hitra har eg hørt det uttrykt slik: ”Det for nå kvit flua og flaug”. Og ”ei fluggu gjer ingen såmmår”, veit trønderane.

Eit par varsel knytt til fluga kan vi ta med: Når fluga er amper og vil inn i ansiktet på folk, blir det regn (Hemne), er ho svart og blank, blir det regn neste dag (Meldal), og dersom det er mykje fluge som sommaren, blir vinteren kald (Elverum).

Vi avsluttar i det muntre lunet med ei flugehistorie (som rett nok endte tragisk for fluga): Tre fektarar satt og skrytte etter OL og prøvde å overgå kvarandre. Ein amerikaner, ein russer og ein franskmann. Russeren kasta eit eple opp i lufta, drog sabelen, reinska eplet, skar kjernehuset frå  og delte eplet i fleire store delar som datt på golvet. Amerikanaren kasta ei fyrstikkeske over hovudet, drog sabelen og skar av svovelet på alle stikkene, som la seg i eit fint mønster på golvet ved sida av eska, som også var delt sund på ein flott måte.

No såg begge triumferande på franskmannen, som hadde vore roleg. Men no tok han til å sjå etter ei fluge som svirra rundt i rommet. Med ei lynsnar rørsle snappa han fluga og såg på dei andre. Så sleppte han fluga laus att, drog sabelen og fekta voldsomt i lufta etter henne. Så stakk han sabelen roleg tilbake i hylsteret og såg smilande på dei to andre.

– Men det er da ingen ting. Fluga er da stadig der. – Ja, sa franskmannen overlegent. Det er ho. Men ”det”  kan ho ikkje meir!

Snøplogbarm og vegbraut

Brøytekant

Vinterstemning, og vegen er fint brøytt. Men kva seier vi om denne snøkanten på sida av ein brøytt veg? La oss sjå litt på det no i vintersesongen. Ordforrådet for dette er nok best kartlagt i Trøndelag, der det har vore spurt spesielt etter det, og det vil nok dette innlegget bera ganske sterkt preg av. Nord-Norge er dårlegast dekt.

Det mest vanlege ordet er truleg brøytekant, men snøplogkant er også registrert frå fleire landsdelar. I Trøndelag (særleg austlege delar) og Nord-Østerdalen er det samansetningar med barm som rår grunnen, først og fremst snøbarm og snøplogbarm. Det første ordet har avstikkarar i Surnadal og Astafjord. Somme stader uttalar dei det ”bærm”. Og barm betyr rett og slett kant. Plogbarm er registrert frå Glåmos og Meråker, og brøytbarm frå Beitstad. Snøsparm (Malvik, Skatval) er uklart når det gjeld sisteleddet.

Ei ganske sjølgjeven samansetning er plogkant, men den er registrert berre frå tre plassar: Tingvoll, Øksendal og Røyrvik.

Austafjells finn vi noen samansetningar med braut: Snøbraut er notert mange stader på det sentrale Austlandet, med utlauparar i Valle og Sunnylven. Hans Ross fører opp snøplogbraut frå Follo i si ordbok frå 1895. I Nissedal i Telemark kan dei seie vegbraut.

I Innherredsbygdene er det eit par samansetningar med skavl: brøytskavl (Røra, Ogndal) og snøplogskavl (Frol).

Trom/trum betyr også kant, og i Hol i Hallingdal kan dette brukast spesifikt om brøytekant, også samansett snøplogtrom.

Til slutt eit par-tre enkeltbelegg: snøbraudd (-brodd) frå Hof i Solør, snøplogbradd frå Valdres, og veigkarm frå Overhalla.

Og så minner vi om historia om festen der folk hadde stukke det medbrakte flaskefôret sitt inn i brøytekanten, og lensmannsbetjenten som var så grei å rope varsku inn i lokalet om at brøytebilen var på veg. Slik fekk festdeltakarane sjansen til å ut og berge dei dyrebare varene …

 

Surbjørk eller rupp?

Hol bjørkestubbe

Bjørk i bortimot siste stadium her. Bildet brukt for å illustrere ordet surbjørk, som vil seie gammal, roten bjørk (på rot). Ordet er innsendt frå Glåmos, Brekken og Nesna, men kan sikkert brukast fleire plassar. Sur betyr altså litt anna enn i «sur ved», som helst er gjennområ, tung ved.

Ein litt annan vri har Ola Ljødal i si fine ordsamling frå Eidsvoll. Der forklarer han «sur bjørk» som «bjørke-emne som har ligget ute og blitt halvmorken og slik at virket har fått et mønster av tynne, svarte gårer – mye brukt til tredreiing».

Det er neppe håp om slik bruk for den vi ser på bildet! Den må helst karakteriserast som ein retteleg rupp (ropp). Og det er vel denne vi finn att i skjellsord som latropp og tverr-ropp.

 

 

 

2015 in review

The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2015 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

The concert hall at the Sydney Opera House holds 2,700 people. This blog was viewed about 49,000 times in 2015. If it were a concert at Sydney Opera House, it would take about 18 sold-out performances for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

Kjuke, kokkelur og barhane

Grankongle

Denne «gjenstanden» er vel kjent for dei fleste. Ei grankongle, greitt nok, men denne har mange dialektnamn. For å halde oss til standardspråk først, så er det gjerne grankongle og furukongle, men med barkongle som overbegrepet.

Så til dialektane: Vi kan starte i Trøndelag, der det svært ofte er tale om barkjuke, og da gjerne, men ikkje alltid, om grankongle. Ordet barkjuke går inn på nordmørsk territorium i Rindal. Ein variant barkjugle møter vi i Namdalen og på Helgeland. Usamansett kjuke hører til på Nordvestlandet i denne tydinga, ser det ut til (Fjordane, Sunnmøre og inn i Romsdal).

Mange av namna skriv seg truleg frå barns leik med kongler. Ungane har stukke inn små pinnar eller fyrstikker i konglene og hatt dei til buskap. Dette er nok bakgrunnen for barsau (Gudbrandsdalen, Nord-Østerdalen, Nordmøre, Sør-Trøndelag), tallsau (Rørosdistriktet og Ålen), gransau (Røros) og konglesau (Fron, Øyer). Det same gjeld vel tuppe og bartuppe fleire stader i Austlandsdalane, og (bar)tippe i Selbu. Tuppul i Tolga og Os er å rekne for ei utviding av tuppe.

På Nordmøre og i Meldal finst barhane, somme plassar også barhøne, og i Leirfjord på Helgeland granhøne.

I sørlege strøk (som Agder og Telemark) heiter barkongla gjerne kokul, kokle o.l., i ymse variantar.

Kokkelur eller kukkelur er namn på barkongle fleire stader på Vestlandet og i Nordland. Ute på kysten var kokkelur også utnamn på folk frå Rana (grankokkelur, ranværingskokkelur, også ranværingsbarhane). Noko tilsvarande har ein på Nordmøre, der ein hadde «barhurra» som utnamn på dei som kom innafrå fjordane for å delta i torskefisket. Desse svara med å kalle motparten for «skjærapå». Barhurre har truleg vore eit namn på barkongle.

Etter alt dette seriøse får vi runde av med eit par artigstubbar. Først om ein som hadde med seg ei kjempestor grankongle frå Amerika heim til Hegra. Ein hegrasbygg vart storleg imonert, men samtidig litt betenkt: – Koss kan ikongen vårrå da, tru?

Ein musikkinstruktør i Østfold hadde tendens til å snakke i bilde for å få fram det han ville. Ein kveld var dei komme til eit parti der musikarane omtrent ikkje skulle vera nær instrumenta – det skulle lyde så mjukt, så mjukt. – Tenk dår atte de er utte i skauen, guttær, sa han, – tenk dår suset gjennom grantoppæne – sånn ske de låte. Dei prøvde, men dirigenten braut brått av og sa: – Åsdan ere de spellær, æ guttær. De river jo ner konglæne, de jo. (Knut Roen: Østfoldhistorier, s. 57)

 

 

Ingeniøren

Bevermerke

Ingen tvil om kven som har vore på ferde her! Beveren, den største gnagaren vår, kjent for dei imponerande demningane og hyttene sine. Ein gong i tida var beveren vanleg over store delar av landet, men ved århundreskiftet 1900 fanst han berre i nokre få vassdrag i Agder og Telemark. Han var utsett for hardt jakttrykk, kanskje først og fremst på grunn av pelsen. Seinare har beveren tatt seg opp att og er i ekspansjon.

Sjølve ordet bever er lån frå lågtysk, eventuelt nederlandsk. I norrønt heitte han bjórr, og det lever opp mot våre dagar i ein del målføre, somme stader også i forma bjør, og i Selbu med variantforma bør.  Bjor går att som ledd i mange stadnamn, som Bjordal, Bjoreio og Bjorli, og med forma Bjør- i mange namn, f eks Bjøråa både i Stor-Elvdal og Foldereid. Dette tyder bokstavleg talt ’beverelva’. Ei eldre form *Bifr finn vi i leddet Bøver-: Bøvra/Bøvre er dermed også ’beverelva’, og Bøverdalen har namn etter elva. Lydutviklinga blir det vel litt vidløftig å gå inn på, men i Bifr ser vi tydelegare samanhengen med det kontinentale bever. Jamfør også engelsk beaver og høgtysk Biber. Til same rota som adjektivet brun. Alle namna med bjor-/bjør- viser kor vidt beveren har vore utbreidd i eldre tid.

Ei austleg (svensk) form er bjur. Namn med denne forma finst også i Nore, f eks Bjurbekken i Hemnes. Slektsnamnet Bjurstrøm (som hos Atle i Dagsrevyen, og tidlegare statsråd og nyutnemnt likestillingsombod Hanne) kjem frå svensk.

Ivar Aasen noterte bjorgard om beverhytte i Telemark og bjørhus om det same i Østerdalen. Hans Ross fører opp bjorhus frå Vest-Agder (i nyare materiale har vi det også frå Vegårshei i Aust-Agder). Restar etter beverhytta var nemnt bjørtomt eller bjørtuft. Dammen var i Vest-Agder kalla bjorstem (Ross). I Østerdalsbygdene fanga dei beveren med eit slag spyd eller harpun kalla bjør-kvette.

I Ångermanland i Sverige kalla dei første frostnatta for «bävervila». Da trudde dei at beveren tok kvilepause i hytta si. Tabuforestillingar mot å nemne ordet frost direkte spela nok også inn. I svenske målføre finst også bjurtänd (bevertennt) – om hest som har glipe mellom tennene.

Katolikkane kunne rekne beveren som fisk på grunn av tilhaldet i vatn, og dermed var kjøtet akseptabel fastemat.

I nyare slang har vi bever og glefsebever som namn på det kvinnelege kjønnsorganet. Beverhale er eit slanguttrykk for kvinnebryst, og beverbleie for snus.

Til slutt må vi nemne stoffet bevergjel eller bøvergjel. Dette er eit sterkt luktande stoff frå kjertlane rundt kjønnsopninga til beveren, brukt i folkemedisin på ymse vis. Dette var nok vanskeleg å få tak i, for overført er det brukt om nettopp noko som er mangelvare, umogeleg å få tak i eller oppnå. «Ærleheit e no vel bøvergjell no for tida», lyder eit hjartesukk frå Orkdal.

 

 

 

 

 

Maurtuve

Vintertom maurtuve

Lite aktivitet i maurtuva om vinteren, men det går an å skrive om det for det. Språkleg er jo dette ganske gjennomsiktig, og det er lite dialektvariasjon. Einast at det finst former med bindevokal: mauretu(v)e sønnafjells fleire plassar, møratue i Østfold og mauratu(v)a på det sentrale Vestlandet.
Så blir det sjølsagt litt lengre samansetningar der ein presiserer maurslaget nærare: pissmaurtuve, migmaurtuve, eitermaurtuve, på Nordmøre også pissmigmaurtuve.
Tuvebyggande maur heiter i Eide på Nordmøre ”tuåmimær” (tuvemigemaur).

Interessant er det også at Jämtland har same ordet som i norsk – maurtuve, i motsetning til det rikssvenske myrstack.
På islandsk heiter det mauraþúfa. Dermed har vi vel hatt ordet i norrønt også, sjøl om det ikkje er direkte belagt.

Så finn vi ei samansetning maurtubbe i Hallingdal, med utlauparar til Nordre Land og Årdal i Sogn. Tubbe går vidare både i det austafjellske og på det sentrale Vestlandet. Avleidd av eller nylaging til tuve.

”Det åddå (kryr) som ti ei maurtuv” er ein gammal talemåte frå Stjørdalen.

Maurtuver har vore nytta i folkemedisinen. Mot gikt kunne ein koke maurtuver og dampe seg inn med det. Avkok av maurtuver, også kalla maurbad, kunne bli brukt bl a mot engelsk sjuke (rakitt). Denne sjukdommen var elles kalla maurvalk i Lom.

Frå Elverum heitte det at ein ikkje skulle runere (øydelegge) maurtuvene, for da ville ein bli husvill sjøl også.

Maursand eller maursandtuver er små haugar av sand eller tørr jord der det helt til ymse slag maur. I Suldal er desse kalla maurpligg. Ein type små svart maur som bygger slike tuver blir stundom nemnt sandmaur (Orkdal, Stjørdalsbygdene, Verdal). Dette var lite populært blant slåttekarar, for ljåen vart utskjemt av sanden når dei skar gjennom desse tuvene.

Vi avsluttar med ein påstand frå aviskåsøren Mary Lilleløkken i Rindal (avisa Driva): Før i tida såg ein på mymaurtuvån kva som var sør. No kan ein sjå på parabolantennene kvar sør er.

Sjå om maur også i hovudinnlegget 24.4.14: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2014/04/24/

Post Navigation