Moro med ord og uttrykk!

Vallsaks (rome)

Rome

Vallsaks er dialektnamn på denne planta i heile Møre og Romsdal og tilgrensande delar av Sør-Trøndelag. Likeeins i Nordfjord, og elles her og der nedover Vestlandet. Meldal har varianten -sjaks i sisteleddet. Første delen heng truleg saman med voll, og siste delen, saks, er nok på grunn av dei sverdforma blada. Norrønt sax kunne bety ‘kort sverd’. Eit tysk namn på denne veksten er visst Schusterknief ‘skomakarkniv’.

«Det anga sterkt av myr og mose, og valsaksgraset lyste gult i rastane» (Leif Halse: Sommardagar i Trollheimen, s. 38). Frå Tingvoll heiter det seg at dersom det er mykje vallsaks på ei myr, er ho trygg å gå på. Omvendt er det i ei opplysning frå Leksvik; der er det sagt at den veks på «råtamyr», så der måtte ein ikkje kjøre.

Andre namn av same slag er fjellsaks og myrsaks. Begge forekjem i Trøndelag; det siste også på Nordvestlandet og Helgeland.

Somme namn på rome er samansett med leddet brodd eller brydd, f eks bjønnabrydd i Oppdal, myrbraudd (Mosvik, Sparbu, Nordli) og libraudd på Namdalseidet. Fleire av desse kan også vera brukt om andre planter, slik som den som offisielt heiter bjørnebrodd (Tofielda pusilla). Av og til er planta kalla storrgras, fordi ho veks blant storrplanter på myr. I Suldal er det brotastorr, sjå om beinbrot litt lenger ned.

Planta kan heite ljågras i Telemark, somme plassar i Agder, pluss Suldal.

Det offisielle namnet er rome eller romegras. Dette skal henge saman med norrønt hrumr ‘veik, skrøpeleg’. Ein rekna med at krøttera kunne bli beinskjøre av å eta rome. Beinbrekk eller beinbrekkgras er namn som har vore brukt. Dette er nok direkte omsett frå tysk Beinbrech. Og vi finn det att i siste delen av det latinske namnet: Narthecium ossifragum.

Planta er jo giftig, og mest kjent i vår tid er vel romen for at han fører til sauesjukdommen alveld. Det er ein slags betennelse som gjer at huda på hovud og øre ser ut som ho er brent. Særleg på kvite lam.

 

Tepperot

Tepperot

Tepperot er det offisielle namnet på denne planta, som på latin heiter Potentilla erecta. Dette er ei av dei plantene som har vore mest bruka i folkemedisinen, og det er eit utal med dialektnamn på henne. Ho har vore bruka mot munnsår og andre sår, men først og fremst mot diaré. Det ligg også i sjølve namnet tepperot, for verbet å teppe betyr å stoppe, tette att. Ei fullstendig oversikt over alle namna finst i Ove Arbo Høeg: Planter og tradisjon.

Eit folkeleg utrykk for diaré er skite (i mange uttaleformer, som skjuttu, skjetta, skjøtu m m). Dermed blir skiterot eit høveleg namn på tepperota. Etter Norsk Ordbok har dette samanhengande utbreiing med Nordmøre, Trøndelag og Nordland, innslag sørover Vestlandet (Fræna, Volda, Odda) og eit strøbelegg frå Lier. Uttalen blir skjutturot, skjettarot m m, alt etter kor du er hen. Skitegras er eit anna adekvat namn. Her fører Norsk Ordbok opp Vestnes, Tresfjord, Ålen, Leksvik, Mosvik, Elsfjord og Sørreisa.

Så er det eit mylder av meir lokale variantar, her er nokre: Skjuttugull (Geitastranda, Hølonda, Leksvik), skjøttugull (Rindal), skjutturotgull (Mosvik), skjutturotblomster (Namdalseid, Snåsa), skjettarotgras (Helgeland), skjettsolei (Røyrvik) og skjuttumannblomster (Malm). Magarot i Trysil viser vel også til effekten mot laus mage. I svensk dialekt finst dritrot. Eit passande, men svakt dokumentert namn (truleg frå Hattfjelldal) er renneskitstilla.

Før Linné kom og skapte system i offisielle plantenemningar, var Tormentilla brukt på denne planta (latin tormentum ‘smerte’). Frå middelalderske urte- og legebøker har dette spreidd seg til dialektane i meir eller mindre forvanska former, som tormantille, tillimann, turmannsro o fl.

 

Langfotakongle

 

LangotakongleEster

Ja, det er det namnet eg helst ville bruke på denne skapningen. Det er avgrensa til Nordmøre og Romsdal, og det kan også bli bruka om ei stor kongro, eller kongle, som det heiter i dette området. Og den vi ser på bildet, er vel ei kongle (kongro) eller ein edderkopp. I Leksvik og Frol vil dette vera ei langskankkongro.

Vi ser altså at slike kan bli blanda i hop med myhanken, den store myggen med svært lange føter. Også kjent som stankelbein, langbein og eit utal forskjellige namn. Det gamle namnet på den i Sunndal var nok myhenkje. Austafjells mange plassar har dei mehenkje, også mehenkjekrakk og mehenkjekraka. I Inntrøndelag og oppover i Nord-Norge finst nemningar som langskankmy eller berre langskank. Skjengelmy har vi også innafor same området. I Sørli, Nordli og Røyrvik er det langskjengelmy, og i Leirfjord og Astafjord skjengelmyskank.

At namna på forskjellige insekt kan gå litt om kvarandre og «hoppe» mellom artar, ser vi ved at den vanlege stikkemyggen heiter langskankanders i Bolsøy. I Dalane i Rogaland har myhanken vore omtala og tiltala som loje langbein, langbein loge eller langbeinloge, og i Drangedal i Telemark som hølje langbein.

Den som først og fremst har kartlagt ordgeografien for myhanken og fleire andre insekt, er Arnold Dalen, og det kan ein lesa om i festskriftet til han, s. 57-74.

Da står det att å takke Ester Kjellaug Sveen for at eg fekk bruke bildet!

Dagens ord II

27.9.21: Galenheie («gælnhei»)

Skjellsord som i hovedsak betyr to ting, alt etter kva ein legg i ‘galen’. Mest utbreidd er det om ein vilter, ustyrleg person, særleg jente. Dette finn vi både norda- og sønnafjells. Til og med i Oslo: «Hun kunne fly med ungene som den verste gælneheie, men straks et voksent menneske viste seg, jo takk, da stod hun rolig, da så hun ikke opp» (Oskar Braaten: Ulvehiet, s. 141).

Men så kan det også knyte seg til tydinga ‘sint’ av galen. Da blir galenheia ein illsint skapning (ikkje berre av hokjønn), ein sinnatagg. Dette hører nok helst til Trøndelag. I Oppdal har ein her varianten ei galnheis’.

I Fosen somme plassar kan dei kalle ei som er vilter og ustryleg for ei skåttahei‘.

Men kva er så denne heia for noko? Ho finst også usamansett: Ei heie kan vera ei som er kvikk og livat, men også ei som er bråkete og fjollete. Det er foreslått at det kan vera samanheng med heiden, slik at ei heie opphavleg har vore heidensk, og deretter vill, ustyrleg m.m. Ein slik person kan også kallast eit heiebeist.

23.9.21: Om å fara allstads

Mange gamle ordtak og talemåtar er mynta på den som fer og snokar over alt. Denne versjonen er frå Bud i Romsdal: «han so he allstan nasin, e ingjinstan velkåmin». I Oppdal lyder det slik: «han har allstan ofærre, å æ inginnstan vælkåmme». Kan passe på ungar som skal rote borti alt («ofærre» = ufare, som ikkje er fare over eller undersøkt enno).

Den som fer overalt på denne måten, må vente seg litt av kvart, åtvarar ordtaka om: «Deinn som vil aillstass snåkkå, fe imist småkkå» (Haltdalen), «den som allstess ska snåkkå får ømsi småkkå» (Malvik); «den så ska allstan snaka, får ømse smaka» (Surnadal); «dennj som alljsta snåttå, får nåkkå småkkå» (Leksvik); «den som allstan har eringja (ærendet), bli så ømse fer» (Tingvoll). Eit par andre variantar: «den som allstan vanke, han nokka sanke» (Hitra), og «den allestad rotar, fær flis i nosi» (Gamalt or Setesdal).

Ein får i alle fall erfare at «det e itj allstan lik æns», som det heiter i eit gammalt trøndersk jungelordtak.

22.9.21: Snapp og snau/snipp og snau

Tom, lens, fri for; som ikkje har noko; som har mista alt; også blakk, penglaus. Desse uttrykka, med fyndig bokstavrim, er først og fremst belagt nordafjells, det med snipp (snepp) går også nedover Vestlandet. Eldste belegg på «snapp og snau» er i ei ordsamling frå Vesterålen i 1698.

Hans Hyldbakk skreiv denne helsinga til seg sjøl på 75-årsdagen:

«Ver helsa, du som fyller år og vart ein gammal mann.

Kven kunne tru i livsens vår at du slik heider vann?

For du var fødd så snapp og snau i snoen frå ei bygd som baud

så mager sommarlovnad og lite laurbærlauv» (heile diktet står i «Lauvfall i Litlsalen», s, 31, og i «Dikt i samling», s. 264).

Vi kostar på oss eit par eksempel til: «Han æg snapp å snautt de’n går ti» (Stjørdal), og «det va 40 000 fer snapp å snau går’n» (Verdal) – for berre sjølve garden (utan avling, buskap og reiskap)

21.9.21_ Flågrunn (flågrunt)

Dette adjektivet er bruka for å beskrive grunne sjøbukter der botnen hallar lite. Flågrunt betyr såleis det same som langgrunt, utgrunt. Målføreopplysningane er veldig spreidd, så dette har nok vore vanleg språkbruk ganske mange plassar. Og ikkje berre på kysten, det viser belegg frå Valdres og Høylandet. Det kan sjølsagt vera flågrunt også i ferskvatn. Vi tek med eitt eksempel: «Det er flågrunt og veldige fjærer langs hele Skagelandet» (Namdal Arbeiderblad 31.3.1961).

Førsteleddet er adjektivet flå ‘flat, jamn; med slakke sider’. Til adjektivet flågrunn har vi også substantivet flågrynne.

20.9.21: Grosø

Væske som kjem fram i eit større sår som gror og er i ferd med å fylle seg. Einaste opplysninga om dette ordet er i setelarkivet til Norsk Ordbok, innsendt frå Vegårshei. I ordboka er det normert til gro-sod.

16.9.21: Bestemorlov

PÅ 1990-talet ser det ut til at Bestemorloven kom inn som eit nytt begrep. Det skulle vera det motsette av Janteloven, og gjekk ut på å skryte av og belønne folk som hadde gjort noko positivt. Det er vanskeleg å seie om dette berre var eit blaff, ein kortvarig mote, men tanken var jo grei nok.

No finst det også ein meir tradisjonell bruk av «bestemorlov». I Verdal var å «bruk bæssmorloven» å ta seg til rette, operere på kanten av det tillatne.

Så langt har vi å gjera med hann- og hokjønnsordet lov ‘rettsregel m.m.’. Men vi har også eit inkjekjønnsord lov ‘løyve, tillatelse’, og det er dette som kjem i uttrykket «ta seg bessmorlov». Det vil seie å ta seg lov til noko ein eigentleg ikkje har lov til. Bestemødre har jo ord på seg for å skjemme bort barnebarna, så fenomenet er kjent. Men akkurat uttrykket å ta seg bessmorlov ser ut til å vera avgrensa til Tydalen, Selbu og Stjørdalsdalføret. Sisteleddet er også uttalt -löv, -læv. UL Vårfryd i Gresslia i Tydal førte i 2014 opp revyen «Mi te oss bæssmorløv».

No og da finn uttrykket vegen inn i avisspaltene. I Adressa 27.7.1979 fofrtel selbyggen Peder Sirås i eit intervju at han som liten gut likte å skjera ut saker og ting med kniv. Dette var ikkje så populært, men han tok seg bessmorlov og skar likevel. Og i Trønder-Avisa 6.3.1969 har vi ei som seier ho er husmorvikar på «bestemorlov», fordi ho ikkje har husmorvikarskulen.

15.9.21: Skuvrande

Rygg som isbreen har skuva med seg; morenerygg. Eit godt ord som er og har vore bruka i Gudbrandsdalen, kanskje helst i Vågå og Lom, av reinsjegerar og fjellfolk. Ordet har også dels vorte adoptert av fagfolk: «En endemorene eller en skuvrande har i sin mest karakteristiske utforming en bratt proximalkant, som i en dal er formet rundt en bueformet brefront, konkavt mot brebevegelsens retning» (Norsk geografisk tidsskrift 1942, s. 245).

Ein rande er ein jordrygg i ei fjellside. I Nordfjord og Sogn finst eit anna godt ord for morenerygg, nemleg bregard.

På bildet ser vi ein skuvrande frå Grønland (henta frå Wikipedia)

14.9.21: Røffel (ræffel)

Slik definerer Norsk Ordbok det: «kvass irettesetjing; refsing, skrape, overhøvling». Ja, når ein får røffel, blir ein sett skikkeleg på plass, ein får høre nokre sannheitsord. Målførestatusen til dette ordet er litt uklar – det er flest opplysningar frå Trøndelag, men spreidd: (Hemne, Hitra, Oppdal, Stjørdal). Og litt frå somme andre plassar.

Det er snakk om import frå tysk rüffel, som igjen er laga til verbet rüffeln. Dette i sin tur kan henge i hop med det lågtyske ordet ruffel, som betyr skrubbhøvel. Også på norsk kan vi ha det som verb: å røfle opp, og som verbalsubstantiv: å få røfling. Så finst ein variant ræffel, både som substantiv og verb. Her er det kanskje påverknad frå rifle.

10.9.21: Brevsynt

Den som er brevsynt, kan lesa skrift, og særleg handskrift, som det jo helst var i brev. Gammalt ord som heldigvis ikkje er så aktuelt lenger, sjøl om vi finn det i ordbøkene. Men tilbake på 1800-talet var det alltids spørsmål etter dei som kunne lesa. Det hendte f.eks. at folk måtte gå til ein brevsynt person for å få opplese amerikabreva som kom. Den som var både brevsynt og pennefør, vart ein viktig ressursperson i lokalsamfunnet. Eit anna ord for lesekyndig er boksynt, men det var kanskje ikkje fullt så vanleg.

9.9.21: Det har slonge for øran

«Det slång mæ for øran» vil seie at ein har hørt det, fått det fortalt, i forbifarten. Slik er det sagt på Hitra, og heilt tilsvarande har vi frå Selje i Nordfjord: «da slong meg for øyrå (at han far din skulle kome heim til sommara)». «Det var noe som slang for øran» står det i Stjørdalens blad i 1998 om eit rykte som gjekk. Frå Stangvik på Nordmøre er notert «det he slångje færbi» om noko ein har hørt om, hørt gjete.

Frå meir «offisielt» norsk kjenner vi seiemåten «det har komme meg for øre». Det er vel truleg at uttrykka med «slenge» er ein meir uvøren, saftig variant.

8.9.21: Fundersam

Som har det med å fundere; ettertenksam, grublande, tankefull, tvilrådig. Mnge forfattarar har bruka det, som Olav Gullvåg, Alfred Hauge, Mikkjel Fønhus og Hans Børli. Her har vi Jacob Breda Bull: «Ola snudde sig langsomt og gikk ut. Der ute blev han stående lenge fundersam og stirre. Du skulde se, han begynte å bli gammel, at han kunde glemme slikt!» (Romaner og folkelivsskildringer 6, s. 63).

Ordet er kjent i svensk, og det er såleis kanskje ikkje tilfeldig at dei reine målføreopplysningane vi har om det, er frå Trøndelag og det indre Austlandet. Men det er ikkje så mange.

Det er avleidd med suffikset -sam til verbet å fundere. Andre slike avleiingar av verb eller verbrot er hjelpsam, sparsam og trøysam. Desse orda betyr gjerne at ein gjerne gjer mykje av det som grunnordet nemner. Men vi har også avleiingar av substantiv (som alvorsam, brysam) og adjektiv (som langsam og tungsam).

7.9.21: Frå riset til stauren

Når nokon «ha vokse onna rise og poinn staur’n» (Hitra), kan dei tola hardare tukt, strengare åtgjerder. Samme uttrykksmåten er oppskriven i Velfjord på Helgeland, der er det sagt at det er mynta på tenåringar. Frå Aure på Nordmøre er varianten «å væks efrå risa og oppoinn staur’n» – om slike som ikkje retta seg etter åtsnakk som barn, og som fortsette slik i vaksen alder.

6.9.21: Blekke/blikke seg (blidke)

Snarsinte folk er heldigvis gjerne slik at dei «blekka» seg ganske fort. Når ein har blekka/blikka seg, har ein vorte blid att, i alle fall blidare enn ein var. Det er nok nesten å rekne som eit allmennorsk ord. Å blekk-te-att nokon er å gjera ein annan enn seg sjøl blid. I Verdalen også å blekk-opp-att nånn. Men å blikke/blekke seg i sitt eige skinn, eller i samme skinnet, er å bli blid att av seg sjøl.

Det kan også ha refleksiv form: å blekkast/blekkes te. Og så hender det (heldigvis også her) at vêret også blekka/blikka seg.

Naturlegvis er det sammenheng med ajdektivet blid, og det stammar frå norrønt bliđka. Avleidd med eit såkalla suffiks som viser at det må vera nokså gammalt.

Leif Halse fortel om ein prest på Nordmøre i gamle dagar som var snarsint, men som «blekka se» fort. Han spurte ein konfirmant på ovderhøringa kor mange gudar det var. Stakkaren tenkte nok på treenigheita, og presterte å svara at det var tre gudar. Presten fauk opp i sinne: – Vet du da ikke, ditt lange rekel, din elendige himmelhund, ditt trege porkhau, at det bare er en gud, mitt kjære barn?» Han «blekka seg» før han hadde fullført setninga.

2.9.21: Å gje bakarbarna brød

Ordtaket fortel at dette skal ein ikkje gjera, det er stygt, eller synd: «de e støgt å gi bakarbana brø» (Stjørdal), «de e synn å gji bakarbånnåm brø» (Sparbu), «‘n ska itt gi bakarboimmøm brø» (Haltdalen) – og så vidare, i mange utformingar. I Leksvik seiest det at «de e som å gi bakarbane brø». Ivar Aasen har «d’ er ikkje verdt å giva Bakarbarnet Braud»

Meininga med dette er at ein skal ikkje gje til den som alt har rikeleg. Det blir som å bera vatn til elva. Oppslagsverka reknar med at det er eit norsk sannheitsord, men det finst visst også i islandsk: «ekki Þarf ađ gefa bakarabarni brauđ».

1.9.21: Fetalje (føtali, føtåli)

Eit par plassar i Trøndelag er det registrert eit litt merkeleg ord som betyr matvarer, proviant, forråd, «levnetsmidler» e.l. Det er «føtali» i Budalen og «føtåli» i Meråker. Dette er eit gammalt ord som vi finn som «fetalje» i ordbøkene. I svensk har dei det, og likeeins i eldre dansk. Ivar Aasen nemner ordet, og han kan vel ha hørt det på Sunnmøre. Peter Dass har det i «Nordlands Trompet»: «De droge tilbage, forkynded den Sag, Bejamred sin store forgjeves Umag, Hvad Kost og Fetalje anlanger»

I eldre dokument finn ein det særleg om skips- og soldatproviant. Det kjem av latin victualis ‘det som trengst til livsopphaldet’, til victus ‘næring’, som igjen kjem av vivere ‘leva’. Vi får vel seie det har gått ein lang veg frå latin til norske dialektformer, men slikt er ikkje så aldeles uvanleg.

31.8.21: Det verken løyse eller bett

Uttrykk som fortel at noko ikkje har noko å bety, det er berre småting, som ikkje har vesentleg innverknad. Arnfinn Aune på Hitra forklarer setninga «de her værken løyse eller bett» som at da er det inga løysing, det forandrar ikkje saka, det er for seint i alle tilfelle (f. eks. om eit forslag som kjem). Andre variantar: «de gjær værken de løyse heill de bett» (Inderøya); «dæ gjær korkje de løse einn bett» (Meldal).

I avisa Innherreds folkeblad og Verdalingen stod 30.1.1970 om den kjente vukubyggen (i Verdal) Ole Hjelde (1831-1925). Han var aldri til dokter. Om han skadde seg under snekkararbeid, slo han i såret frå ei flaske politur han hadde. Og når det var snakk om ungdommar som gjekk til dokter, bles han: «det bli berre fluggu tå alt». Ein dag han kjente seg uvel, hadde kjerringa etter mykje strev fått overtalt han til å ta medisin (det var nafta eller kamferdropar). Etterpå stod han og kjente etter, knapt eit halvt minutt, og så kom det: «Æ kann itt kjenn verken det løyse eller bett».

30.8.21: Å jamne laget

Sørge for at det blir likt for alle; skapa balanse eller likestilling. Omtrent slik er uttrykket forklart i Norsk Ordbok. Det er ikkje mykje å finne om det. Ordboka har belegg frå telemarkingen, kulturhistorikaren Rikard Berge, og ei ordtaksamling frå Inderøya. Men her kjem tradisjonsberaren Arnfinn Aune på Hitra oss til hjelp med eit godt eksempel: «Kjerringa låg klein mesta eit heilt år. Da ho endeleg var frisk, vart mannen liggande. Da sa kjerringa: – Der sjer du kall, sjøl mann han jamne lage». Det er nok Vårherre som er «sjøl mann» her.

27.8.21: Gale kjørt og rangt velta

Nokså nådelaus larakteristikk av noko som er «rangt gjort eller mislykka frå ende til annan» (Norsk Ordbok). Utan at ting nødvendigvis går meir skeis der enn andre plassar, ser det ut til at uttrykket er best kjent i Trøndelag og på Nordmøre. Men det er også enkeltopplysningar frå Gudbrandsdalen og Nord-Norge.

Den eksakte utforminga kan ymse noko: «rangt kjørt og gale velta» f.eks., «gæli kjørd og vær’ velta» (Ivar Aasen har ein liknande versjon); «gæli snudd og rangt velta» (bl.a. Duun). Aasen har også registrert «gali gjort og rangt oppsett». I det gamle agitasjonsskriftet «Olaboka» står ei avkorta utgåve: «kjøm dom i Kassamangel naa, saa maa de vaaraa gæli kjørt».

Forfattarar har gjort seg nytte av det, slik vi alt har sett hos Duun. Falkberget let Ol-Kanelesa beskrive seg sjøl i ei tung stund: «en stakkar som støtt ha kjørt gali og rangt velta».

Og uttrykket lever! Så seint som den 31.10.2020 støyter vi på det i eit innlegg i avisa Sør-Trøndelag. Forfattaren er kritisk til planane for ny travbaneanlegg i Orkdal, og «har en dyster følelse av at dette prosjektet kan gjøre seg fortjent til den orkdalske betegnelse «gæle kjaurt og rangt velta»». Samtidig lurer han på kor kornjorda skal veltast – .

24.8.21: På vidåker

“Kåmmå/fårrå på viåker” er eit nokså sjeldan uttrykk for å komma på vidda, på vidvanke, tulle seg bort. Det er nokre få opplysningar om det frå Inntrøndelag (Stjørdal, Sparbu). Men Ole E. Rølvaag har bruka det, i ein dialektreplikk: «Vi e bære onga einno i Amerika. Slæp du sånn kara ut på verdens vidåker, e da ondt å vedd ke de kan find på!»» («Peder Seier>», s. 248).

Vi kjenner jo uttrykket «på vidotta/vidåtta» om det same. Dette går tilbake på norrønt víđáttá, der sisteleddet er uklårt. Kanskje har ein bytta ut eit dunkelt sisteledd med det meir forståelege -åker.

20.8.21: Krokspringe

Natrurlegvis betyr dette å springe i krokar, som ein kan gjera for å spelle unna forfølgjarar og til og med kuler. «Eg kroksprang millom buskene» (Olav Sletto: Per Stavlang, s. 7). Men så har vi det også i ein litt annan brruk, med objekt. Du kan krokspringe nokon – springe i ein krok eller omveg for å komma framom, ta att og stengje av (avskjera): «Vikin, som var lett som ein mygg i fotom, skulle krokspringa kua fyrste gongen» (Årbok for Gudbrandsdalen 1959, s. 82).

19.8.21: Tunnere (tonnere)

Bråke, husere, herje, ture fram, bruke kjeft m.m. Typisk for ungar i aktiv, fysisk leik. Ein stødig informant frå Overhalla, Johan Steen, fortalte at da dei var ungar, fekk dei ikkje lov til å «tonner i nornsømntida» (middagstida). «Dom speller grammofon og danser og tunnerer», heiter det hos Hans Børli («Det small et skott», s. 16). Om kjeftbruk fortel dette gamle eksemplet frå Johan Bojer: «Han bandte og tunerte som en tyrk» («Gamle historier» (1901), s. 9). Og i Singsås kan dei «tønnere på ongænn». Men det kan også brukast om styggver som rasar: «Kaillhustrinn vinnfuka tonner i teillom» (Andreas Bøgseth: «I setrom», s. 74, på målføre frå Snåsa).

Som vi ser, kan det uttalast både tunnere, tonnere og tønnere. Det kan sjå ut som det har eit kjerneområde i Trøndelag, der det er flest opplysningar frå. Men det er også litt å finne om det austafjells, og spreidd her og der elles. I svensk finst tonnera og tornera brukt på liknande måte. Vi har å gjera med ei omforming av turnere, og det har vel utvikla seg frå den turneringa som gjekk for seg i riddarturneringane. Det var sikkert eit syndig leven der. Ytst kjem vi til latin tornare ‘snu, vende’.

18.8.21: Vindslætt (vindslit)

Dette ordet hart vi først og fremst frå Stjørdalsbygdene. Det vil seie frisk vind (gjerne austavind om hausten) med nokre regndropar atti. Vinden slit med seg litt regn, kan ein seie. Men vi har også ei oppplysning om det frå Flå i Gauldalen. Informanten derifrå fortel at det kunne komma frisk vind med litt regn medan dei dreiv og kjørte høy, og dei var redde for at det da vart slutt med høykjøringa. Men da kunne husbonden roe ned med at «det er berre vindslett» – det vart ikkje noko av det.

Vindslit har også ei anna betydning, helst blant fagfolk, nemleg det at vinden slit på skog og annan vegetasjon og kan skada han.

17.8.21: Farkhol

Ussel, farleg, dårleg plass, seier Johan Hveding i Håløygsk ordsamling. Det kan vera ei dårleg hamn, ei skral lei m.m. «Dette naustet er eit farkhol, med draugar og skrømt» (Årbok for Helgeland 2012, s. 106, i stykke av forfattaren Jon Klæbo. Ein pensjonist i Namsos klagar i Namdal Arbeiderblad 22.1.1981 over manglande brøyting: «Vi bor nemlig i et «farkhol» når det gjelder snø, spesielt i en sånn snøvinter som i år». Også Magnhild Haalke har sett ordet på prent. Fleire stadnamn Farkholet (i alle fall i Surnadal og Nærøysund kommunar) myntar vel på «farkar» som skal ha hatt tilhald der.

Kolbjørn Aune frå Hemne har skrive opp farkhol om eit hol i kjøreveg. Det er vel gjerne slike dei kjem borti, dei som uhappar seg på sykkel, rulleski og el-sparkesykkel.

16.8.21: Som merra den blinde

Som berre det, alt ein orkar, intenst, tankelaust. Ein kan eta og drikke som merra den blinde – utan magemål, men også springe, kjøre, stå på, ja, til og med lyge og snorke. Veldig mange forfattarar har brukt dette. Vi plukkar eit sitat frå Jon Michelet: «Da må alt som kan flyte og røre på seg av norske skuter, bare seile på som merra den blinde»(Blodige strender, s. 23). NAOB seier at det «muligens» kan vise til praksisen med å sette skylappar på hesten. Eg har ikkje noko betre forslag.

På trøndersk område ser det ut til at varianten «som merra blind» er mest brukt. Denne finn vi både hos Duun og Falkberget, men også hos ikkje-trønderen Vinje.

13.8.21: Dra tømmerstokkar

Når nokon snorkar høglydt, hørest det gjerne ut som dei held på med eitkvartslags tungt arbeid. Derfor er det ikkje unaturleg at dette kan bli omtalt som å dra tømmerstokkar. Norsk Ordbok har dette frå Porsgrunn, Eiken og Orkdal, men det finst sikkert fleire andre plassar. Her er eit sitat frå Adolf Skramstad («I Storbygda, 1914, s. 107): «Og ‘n Tore sov. Hæin laag vid-opin og drog tømmerstokker saa det dundret ti vægger og tak».

I Voll i Romsdal er å dra tømmerstokkar noko anna. Det er noko ein kan bli nødd til å gjera i leiken «bete tå grisa». Da får deltakarane tildelt ein bete av grisen, f.eks. trynet eller spelen, og så kjem ein annan og fortel kva dei skal bruke denne delen til. Dette skjer i stillheit, og etterpå skal dei fortelje openlyst kva dei har fått og kva dei skal gjera. Dette kan sjølsagt bli komisk, men den som flirer, må gje frå seg ein ting i pant. For å løyse inn pantet må han eller ho dra tømmerstokkar, som her vil seie å sette panna hardt mot ein vegg og dra ho fort nedover. Da hørest det som ein dreg tømmerstokkar på tela mark, og det er sikkert vondt. Også frå Nordre Land er det opplyst at å dra tømmerstokkar er å gnure panna mot eit glas eller ei dør. Men det er ikkje sagt at dette er knytt til ein leik.

Å kjøre kavastokkar er noko anna. I følgje Leif Halse er det å sipe og gråte.

Uttrykk for høg snorking kan også vera henta frå fiske: å dra hyse, dra ballfisk eller vera på hysmedet.

2.8.21: Firholing

«Du lyt no få ein firholing, no!» Slik kunne det bli sagt heime i Sunndal når nokon serverte ei grov skrøne. Eventuelt «du slo no vel ein firholing, no!» Da blir jo firholingen sjølve skrøna.

Men ein firholing er ein knapp med fire hol, og det er denne som da blir «lønna» eller «påskjønninnga» for å komma med ei skrøne. Denne talemåten ser ut til å ha vore nokså utbreidd. Hans E. Kinck skriv om hardingane: «De har f.eks. – eller hadde – en skik, når de ville antyde at en sat og skrønte: de trak stille op sin kniv, skar av en bukseknap med fire hul i og rakte ham den i taushet. Haringen var altid færdig med ‘firholingen'». Kinck forklarar det også: «firholing – knap med fire hul (leveres skrønemagere som tegn paa at man ikke har lat sig binde noget paa ærmet)». Somme plassar kan ein få ein firholing også for eit godt påfunn, for å ha gjort ei tjeneste m.m. På Nordmøre er ei firholingsregle ei skrøne som er verdt ein firholing. På Nøtterøy skulle det bety lykke å finne ein firholing, akkurat som ein firkløver. «Dæm e konstaug (hendt, kunstferdig) no for tida,» sa ein stjørdaling da han fekk sjå ein firholing.

Dei som kolporterer «fake news» i dag, skulle hatt seg ein firholing eller to.

11.8.21: Trast og long’

«Kom inn å åtå trast, ho mor ha koka lo’ng, sa guten» (Ola J. Rise i Oppdalsboka). Dette ordspelet er også notert ned i Stjørdalen, men elles ikkje. Det er verken snakk om fugl eller fisk, om nokon skulle tru det, men to tidsadverb. Trast er ikkje fuglen trost, men ei dialektform av straks, truleg via former som strakst. Og long’ er ikkje fisken lange, men adverbet longe ‘for lenge sidan’. Ein må altså komma inn og eta med ein gong, for mor har koka ferdig maten for lengst.

Ein annan gut vart spurt etter første skuledagen: Du kjem no vel til å bli lei av dette? – Å, eg er no long’ sia lei, sa guten.

10.8.21: Å ljore

Ord som beskriv når det lettar opp, lysnar i skyer eller skodde slik at ein ser ein flekk med blå himmel. Uttala ljøre, jøre, løre, lyre o.l. «Skodda jøra», «han jøra ti skodda», «han løra frå nora» (Vågsøy) – det lettar opp frå nord. Ordet er registrert på Vestlandet frå Hardanger til Nordmøre (det siste berre frå Hans Ross, ikkje i nyare tilfang), men mest frå området Nordfjord-Sunnmøre-Romsdal. Så hoppar det over Trøndelag, men finst att her og der i Nord-Norge. Olav Aukrust er den einaste forfattaren som har brukt det, ser det ut til: «gjev det ein gong måtte ljore blått i sky mot ein himmel blank og ny» (frå «Hamar i Hellom»). Språkleg heng det naturlegvis i hop med ljoren, som er røykholet og lysopninga i taket i somme gamnle, einetasjes hus.

Når det ljorar i skodda, blir det klårhol. Om dette og andre ord for det same har vi skrive før: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2013/08/23/klarhol/

9.8.21: Varbrok

Ekstra brok til å dra på seg utapå når ein skulle ut i kulde eller styggver. Godt ord, men lite og spreidd belagt (Valdres, Haltdalen, Tresfjord). I bygdeboka for Haltdalen er det fortalt om ein uheldig reinsjeger som fekk sjå ein hop med rein. Men han tykte det var så kaldt å legge seg ned og sikte at han nmåtte opp og ha på seg varbroka først. Men innan han var ferdig med den operasjonen, hadde reinane sjølsagt stroke sin kos.

Var- betyr her ‘vern’. Eit putevar er eit vernande overtrekk. Eg for min del har overtrekksbrok – i stil med bankkontoen.

6.8.21: Evigheitsfonn

Anna ord for snøbre, fonn som ikkje tinar bort. Eg har notert dette frå Sunndalen. Ei eldre form er nok «ævelegfonn», som Hans Ross (1895) fører opp frå Nordmøre. Æveleg betyr jo nettopp evig. Frå Voll i Romsdal har vi ein «evelebree», innsendt til arkivet for Norsk Ordbok. Bygdaboka for Voll har «evelsbre».

I fjella ved Eikesdalen, like ved Mardalen, finn vi Evelsfonnhøa, som sikkert har same bakgrunn. Her er det ein snøbre markert på kartet. Det er vel også tilfdelle med Evelsbreden/Ævelsdalen mellom Vatne og Brattvåg.

Men i dag spøkjer det kanskje for mange av dei ævelege evigheitsfonnene.

4.8.21: Forsvoren ting

Å forsverje noko er det same som å avsverje, nekte for at noko er muleg. «Det e no vel færsvåre!» sa dei gamle heime om noko dei ikkje trudde kunne vera muleg. Det finst ein talemåte i ordtaksform som kan lyde f.eks. slik: «fersverri teng går helst omkreng» (Verdal) eller «fårsværre teng går fortast ikreng» (Oppdal). Ordtaket har vore vanleg over heile landet, skal ein tru Norsk Ordbok. Ivar Aasen har det frå Vestlandet. Det som ligg i denne utsegna, er at det som ein har svore på ikkje kan skje, er det som lett kan hende likevel. Det kan gå troll i ord. Ei tilleggsforklaring frå Oppdal er at det som skal haldast hemmeleg, er det som det blir snakka mest om.

1.7.21: Raurævpåte (raudrauvpåte)

Påte er eit namn på flåtten som stort sett er avgrensa til Nordmøre. Det skal visst henge ihop med eit verb å pota, som bl.a. betyr å stikke. Men her kjem eit meir sjeldan ord, ein «raurævpåte». Dette er også frå Nordmøre, og skal ha vore sagt om hoa til flåtten, som har raud bakkropp. Det er biologane Reidar Mehl og Per Bergan som har sørga for at denne opplysninga kom inn til arkivet for Norsk Ordbok. Insekteksperten Mehl har vel komme over det under feltarbeid. Elles har vi ikkje meir informasjon om det.

30.6.21: Dravelant (drevelant)

Hardt slag, dask, kilevink. Ofte = ørefik, men ein slik dask treng ikkje nødvendigvis treffe berre øret. Stort sett avgrensa til Trøndelag, og mest i nordfylket. Så er det ei enkeltopplysning frå Nordmøre (Tingvoll). Drevvelant er vel så vanleg uttale. Andre former er drevvilant (Verdal), dravvelanns (Stjørdal) og drevvelink (Sparbu).

I «Trønderordboka» har vi antyda samanheng med dravat ‘basketak’, som vi kjenner frå Ibsens Terje Vigen. Han hadde «døjet mangen dravat». Det har vi fått gjennom nederlandsk travaat, som igjen har det frå fransk og portugisisk, med tyding ‘kastevind, orkan’. Til oss må det vel ha komme med sjøfolk.

Men Ragnvald Iversen er nok inne på noko vesentleg i «Lånord og lønnord hos folk og fant». Her skriv han om dravelant: «Dravelanten hører til de «ekte bastarder», som vi ikke har så rent få av i språket. Grunnordet er uten tvil verbet «dra (til)» = slå (til); ved utviding med et romaniserende suffiks og innskuting av en trykklett mellomstav(else) … har vi så fått den uorganiske form dravelant. Slike språklige bastarder har vi også i ord som slabbedant, kladasi o.fl.»

Her kan ein vel føye til at forma drevvelant o.l. også kan vera påverka av «å drive til (nokon) = slå til. Det er kanskje slik den gamle redaksjonen i Norsk Ordbok har tenkt når dei har oppslag både på dravelant og drevelant.

Draveleis i slik tyding er ført opp med markeringa «dialektalt» i Det Norske Akademis ordbok. Men det ser ut til å vera svært sjeldan.

29.6.21: Massingaugo, massinglet

Eit gammalt vêruttrykk i Sunndal var «han gjer massingauo». Det er når vêret brått letnar og sola kjem fram, og det har vore rekna som eit styggvêrsvarsel. Den karakteristiske (grøn)gule leten (fargen) på massing har vi også i eit vêrmerke nemnt i bygdaboka for Voll i Romsdal (bind III, s. 54): «Massinglet på sky og skodde varsla storm». Men koparlet på sky og skodde varskla regn, får vi vita.

28.6.21: Forkila

Forkava, forstyrra, stressa, oppjaga, forskremt. Ordet er nokså vanleg i Trøndelag og går inn på nordmørsrgrunn. Forfattaren Kristofer Uppdal har brukt det mykje. På Sunnmøre finst det i forma forkilt. Vi kan illustrere det med eit vers frå diktet «På bertur», trykt i Steinkjer-Avisa 13.10.1992:

Med æ gjekk og kopa kom

det ein kall med spainna tom,

hain va blid og glad og itj det slag forkila.

«Ber det har vi da frå før

men æ samle godt humør,

bertur det e bærre trivligheit og kvila»

Opphavleg vil vel forkila seie at noko har kilt seg fast. Eg har hørt det brukt slik, f eks at «geværet har forkila seg».

25.6.21: Reise gjest

Manøver som katta gjer når ho vaskar seg. Da stikk ho den eine bakfoten opp i veret og sleiker seg atti låret eller bakenden. Ein trudde da at katta venta framandfolk. Det er særleg ordboksmannen Hans Ross (1895) som har komme over mykje om dette. Han nemner «reise gjest» frå mange plassar: Follo, Hadeland, Hallingdal, Vestfold, Telemark, Agder, Sunnmøre, Romsdal og fleire. Frå Romsdal har han herma «katten reise gjest, nasinn e rauvinn nest». Det kan også heite å sette opp gjest, i Agder dessutan å peike gjest. På Nøtterøy var det sagt «jaså, reiser du gjest?» som kommentar når nokon datt. I Telemark og Agder kunne ein beint fram bruke verbet å gjeste om dette. Somme seier at bakfoten på katta skal peike i den retninga gjestane kjem frå.

Ein variant er å gjera (sette opp, rette) gjestespjot (-spyd), frå Telemark, Hardanger og Voss. På Jæren sa dei at katta «sette opp ein gjestaspjæle», og forfattaren Jens Tvedt frå Sunnhordland har å sette «gjestaspret».

Katten er kjent i folketrua som spåmann. Det kan vera nok at han berre vaskar seg utan å gjera denne operasjonen, gjestar vil det komma lell.

24.6.21: Ein uttu kvart badsturike

Noko som er tilfeldig raska saman frå alle kantar. Det er målføreoppplysningar om dette frå Innherred (Ytterøya, Inderøy og Ogndal). I avisa Sør-Trøndelag den 27.6.1929 kan vi lesa i ein omtale av eit songarstemne i Melhus den 22. og 23. same året: «Alle mannskora kom so fram. Der kom det likso tydeleg fram som i blandakora at det var «ein fraa kvart badsturike». Den samanstøypte einskap og heilskap i klang og farge var ikkje so god som ein med rett kunde vente».

Det er mange forskjellige uttrykk for dette, som f.eks. «ein finn ifrå kvar fjerding». Nils Arne Eggen sa om samansetninga av eit fotballag ein gong at det var «ein fark tu kvar bygd».

23.6.21: Ordet og dasken

Uttrykk som fortrel at det er kort veg frå tanke (eller særleg ordre, påbod) til handling. Det er kanskje mest bruka i Nord-Norge, men det går også inn i Trøndelag, først og fremst Namdalen. Noko namdalsforfattarane Olav Duun og Magnhild Haalke har gjort seg nytte av. Men også Adressa (5.4.1957) hadde det som overskrift på ein notis om ein verdaling som hadde klabba til ein annan berre fordi denne spurte om han hadde sett ei bøtte og eit tau.

Dette myntar jo på snarsinte folk som forlangar å bli lystra med ein gong og er snare på labben. Det er altså ikkje langt mellom ordren og smellen. Ein slår først og spør etterpå. Strenge foreldre kunne nok også få denne karakteristikken. Her er eit sitat frå Asbjørn Sybwad: Møljekalas og andre historia, s. 15): «han derre fanejunkern, han var snarsijnt – så det va ‘kje langt meilla ordet og dasken»

21.6.21: Einhøv(d)

Når ein er einhøv eller einhøvd med eit arbeid, er ein i stand til å greie det aleine, utan hjelp. Ordet er visst kjent berre frå Namdalen (både indre og ytre), med ei enkeltopplysning også frå Snåsa. Som ein kan vente, er ordet å finne hos Duun. For eksempel lagt i munnen på Blind-Anders, som fortel om ein Elias som dreiv og sette seg opp kvernhus: «Det hendte Marta tok i og hjelpte han, når det var ein stokk han ikkje var einhøvd med». Somme stader kan dei bruke einhjelpen om det same. Arnold Dalen har notert «ei einhøv» om ein snarveg, frå Sørli.

I eit anna dialektområde er dette uttrykt på ein litt annan måte. Ein vinter det var vasslaust, var far min på veg ned i elva etter eit par vassbøtter. Eg baud meg til å hjelpe, men fekk til svar at dette v ar «eitt manns høv'». Altså ikkkje større oppgåve enn at ein person kunne greie det aleine (Sunndal). Same seiemåten er kjent frå Hemne og Oppdal (her også «en-manns høv'». Frå Meldal har vi «manns høv'» eller «ensmanns høv'».

Om ei oppgåve eller eit arbeid som ikkje er for kven som helst, kan det heite «det e itt all manns høv’ å varra med på slekt» (Hemne).

18.6.21: Det gror ikkje gras på allmannvegen

«Dæ gror-itt gras ti allmannveia» står det i ei samling av ordtak i Oppdalsboka til Ola J. Rise. Her er ein annan versjon, frå Hitra: det gror itj gras på ein ålmannvei». I forskjellige utformingar finn vi dette frå mange plassar i landet. Allmannvegen/ålmannvegen er den allmenne ferdslevegen.

Sjølsagt har vi å gjera med ein overført bruk her. Ordtaka kan riktignok vera både snusfornuftige og tørre, men å konstatere rett fram at det blir dårleg grasvokster på ein hovudveg eller allfarveg, blir nok for enkelt. Nei, det som ligg bak, er nok eit ymt om at lettlyndte, usedelege kvinnfolk som hadde omgang med fleeire karar, gjerne ikkje vart med barn likevel. Dei vart rekna som ufruktbare.

Ordtaka våre ber ganske ofte med seg forestillingar som vi ikkje vil eller bør vedkjenne oss i dag.

17.6.21: Innabeins

På innsida av legg eller lår. Ein kan bli sår innabeins, og broka kan få flerrer innabeins om ein er uheldig. Leif Halse og Hans Hyldbakk fortel om dei gamle slåstkjempene som praktiserte famntaking og broktak, at dei opererte både med innabeins og utabeins kråkfot. Etter Ivar Aasen skal innabeins også kunne bety på innsida av armen, men det må vera sjeldan. Somme talar også om å gå innabeins – sette tærne innover når ein går (tåe inn, gå inntilbeins). Dette er det opplyst om frå Lista, Tustna og Orkdal.

Innabeins på hesteleggen er det nokre harde knollar, hornvorter som er kalla kastanjer. Her har det vore folketruer om at den vonde sjøl har spytta på hesten, og desse vortene kallast da også slikt som gammelerikklysånn (Oppdal), gammelerikspøtt (Øksendal og Oppdal) og satanssputt (Valdres). Dette heng kanskje saman med tabuet mot å eta hestekjøt.

16.6.21: Å gje suge

Eldre uttrykk for å amme, gje ein unge brystmjølk. Substantivet suge (su’) betyr altså rett og slett morsmjølk, brystmjølk, naturlegvis i nær slekt med verbet å suge. Etter Norsk Ordbok heiter det å gje suge e.l. spreidd rundt både på Aust- og Vestlandet, i Trøndelag og Nordland. I eit manuskript frå Stjørdal fann eg ein overført bruk: Der skal uttrykket «å gje kattungane suge» ha vore sagt om å legge armane i kors.

15.6.21: Å kristne ein husmannsunge

«Det er snart gjort å kristne ein husmannsunge», «det er lettvint å kristne eit husmannsbarn» – vi har fleire slike talemåtar, som fortel om ting som er gjort i ei handvending og ikkje treng mange seremoniar. Å kristne betyr her å døpe, og tanken er vel at eit dåpsgilde i ei husmannsstue ikkje varte lenge. Det kan også vera tillegg som at det er om våren denne kristninga er fort gjort. Frå Hardanger heiter det «da æ snart fyre te kristna ait husmannubadn naor dai æ sjeu presta å badne haite Ola» (etter Halldor Opedal). Somtid kan det også bli sagt at det er snart å gifte ei husmannsbrur.

14.6.21: Ein studert mann

I dag vil vel dei fleste forstå å studere med å utdanne seg ved universitet eller høgskule. Men om vi ser på artikkelen studera i Norsk Ordbok, så er det jo litt meir. F eks er det viktig å srtudere ein kontrakt nøye før ein skriv under, altså lesa grundig gjennom, undersøkje grundig. Og somme brukar lang tid kvar dag på å studere seg sjøl i spegelen. Så kan ein studere på noko – lure, spekulere på. Ein studert mann vil seie ein boklærd, skolert mann. I følgje Norsk Ordbok kan partisippen studert plassar i Vestfold og Telemark bety skeptisk, betenkt: «han vart studert da han fekk greie på det».

Ein kar på mine heimtrakter kom opp i diskusjon med herredsskogmeisteren om skogfaglege ting. Til slutt tok fagmannen av seg huva, viste fram ein blank skalle og sa: – Du må da gje deg, du må da sjå eg er ein studert mann! . – Å ja, skal det no gå etter det så, sa opponenten, tok av seg huva og avslørte ein minst like snau skalle!

11.6.21: Fola i myra

Fødd i utide og på ulagleg plass. Opphavleg er det vel om ein folunge som kan ha fått ein dårleg start i livet. Men helst er det brukt i nekting, om ein person som er både modig og djerv. Da er han ikkje fola i myra, akkurat. Som i dette eksempelet frå Hjørundfjord: «anj e kje fòla i myrinje hanj so greidde ditta arbeie». Ein som er fola i myra, er da både dum og hjelpelaus. Uttrykket er registrert frå fleire spreidde plassar: Ulvik i Hardanger, Norddal og Hjørundfjord på Sunnmøre, Kolvereid i Namdalen. Vi finn det også hos Leif Halse. Og på Nøtterøy heitte det: «han må værra folæ på oisen og tørkæ på åmmen» – om ein som er retteleg dum.

10.6.21: Bustak

Bus kjenner vi som nemning på rallar, anleggsslusk. Bustak finn vi i den store Rørosordboka, med to tydingar: Eit retteleg krafttak, men også meir abstrakt om handlekraft, tiltak: «de e bustak ti dænnj kara». Det er ei opplysning om bustak også frå Stjørdal, og det går nok vidare. Og her er eit sitat frå eit stykke på dialekt i Røros-avisa Arbeidets Rett: «Kom i hau at dæin største skryten vi kuin oppnå før i tien, va å bli kalla «bus», å at vi haidde vørre me på it rætteli «bustak» (I stæille førr flere domme garpfakta)»

3.6.21: Haukjømle

Eit ord med betydningsomfang omtrent frå sørgeleg, skremmande og nifs til vanskeleg og problematisk. Det kan vera haukjømle når ungane renner seg på isen eller når nokon ikkje kjem heim til rett tid, og haukjømle å ta seg over ei skrøpeleg bru. Men det kan også vera haukjømle å veta kva ein skal gjera og haukjømle å ta på seg ei stor og viktig oppgåve. Bekymringsfullt, er vel i ganske bra omsetting.

Ordet finst på Nordmøre, i Hemne, Oppdal, Rennebu og Meldal. Forfattarane Inge Krokann og Olav Berkaak har gjort seg god nytte av det: ”eit andlet så høkjømle som om sjølve dommedagen var nær” (Berkaak: Riaren, s. 342).

Her er det nok ikkje hau ’hovud’ vi har å gjera med, men hug (som i ”komma i hau” – hugse). Siste delen –kjømle heng saman med å koma, så når noko er haukjømle, kjem det sterkt fram i hugen og er ekkelt å tenkje på, vondt å komma i hug. Ein kvir seg for det.

Ein litt avvikande bruk i Oppdal er ”å vårrå haukjømle for” (nokon)  ha omsorg, omtanke for.

2.6.21: Haubrott (hovudbrot)

Vanskeleg tankearbeid; problem som krev hard tenking (eit par av formuleringane som er bruka i Norsk Ordbok for å definere dette ordet). Det er neppe spesielt dialekt, for det er belagt i alle landsdelar. Men i dag blir det kanskje ofte erstatta av ”hodebry (haubry)”. Ein innsendar til det fantastiske barnebladet Næmingen, som kom ut på Svorkmo i tida 1898-1906, fortel om ein ”halvtulling” som vart narra til å stå på hovudet. Han fekk nokre øre for kvar gong han gjorde dette, og så heldt han på med det i eininga. Så var det ein som spurte om han ikkje fekk vondt i hovuet av å halde på slik. Da svara han: ”å jau, det e no haubrott!”  

Haubrott er laga til å bryte hovudet – tenkje, gruble hardt på noko. Hans Ross fann det bruka også i betydninga ’hovudpine, hovudverk’ i Telemark.

1.6.21: Felose

Raring, skrue, original: ”ein underleg felose”, ”ein felose te kar”. Ordet ser ut til å halde seg innafor trøndersk dialektområde, altså Trøndelag pluss Nordmøre. Det har nok vore kontakt med felure/filur, men mest truleg kjem felose frå engelsk fellows (fleirtal). At det skulle vera ei forvrenging av filosof, som det også har vore foreslått, er nok mindre truleg.

Så er det jo artig å notere seg at det engelske fellow har dei fått frå skandinavisk. Det er same ord som felage ’følgjesvein, kamerat’. Felagar er dei som har fellesskap, kompaniskap i gods eller pengar; ein kan kalle dei medeigarar. Det felle som vi har i ord som ektefelle og reisefelle kjem også frå det norrøne félagi.

31.5.21: Galure

I ”Trønderordboka” har vi definert ein gallur eller gallure som ein som er uvøren, som er med fusk og fantestreker, ein spøkefugl, gjerne også ein som r bråkande i framferda. Ordet er/var kjent frå Trøndelag (mest i det gamle sørfylket) og på Nordmøre, og så går det så vidt inn på romsdalsk territorium i Nesset. I Nord-Gudbrandsdalen er det belagt som eit meir ubestemmeleg skjellsord. ”Opp som inn gallur og ned som inn snellur” er Selbu-utgåva av ”opp som ei løve og ned som ein skinnfell”, eller ”opp som ein hjort og ned som ein lort”. Frå mitt eige sunndalsmål har eg det om ein som kjeftar og kommanderer, ei brølape. Vidare er gallur(e ) notert somme plassar om ein stor, grov hest, ein stor fisk, eller ein stor, ufansleg ting. På Frøya kan avskorne gummistøvlar bli kalla gallura.

I Nordland finst det i eit par andre tydingar, som likevel kanskje er nærare opphavet. Der kunne det brukast om ein lur, ein ropert, som fiskarane bruka på hamna. Der har vi også gallur eller gallaur om sterk lyd, skrål. I Stjørdal kunne dei ”slå opp gallur’n” – storskratte så det hørtest lang veg. På Vega har dei landvindsgalaur om landvindstrekk.

Opphavet er ikkje heilt klårlagt, men det ser ut til å vera heimgjort. Første delen kan knytast både til gala og galdre, og i siste del er det nok (i alle fall dels) snakk om påverknad frå det same lur og lure som vi såg hadde lurt seg inn i felure.

28.5.21: Filure/felure

Ein luring, men kanskje mest i retning av det artige, omrtent som ein skøyer eller gap. Kanskje han er både litt luring og litt tosk. Ein litt spesiell type er det i alle fall. I ordbøkene vil ein finne det som filur, og der får ein veta at det er importert frå fransk filou ’skøyer’. Her på berget vårt har vi tilmåta det under innverknad frå lur, adj og lure, v.

I Trøndelag og på Nordmøre er det gjerne utvida til filure eller felure, som nemnt i overskrifta. Da har vel også hankjønnsordet lure som skjellsord vore med i spelet. Jamfør også samansetningar som fusselure, gaffelure, skitlure, skjegglure, skrubbelure og tuppelure.

27.5.21: Kommers

Eit ord som gjerne blir oppfatta som litt gammaldags dialekt i dag. Det dukkar opp rett som det er i lokale ordsamlingar, og i facebook-grupper om temaet. Det kan bety oppstyr, bråk, spetakkel (”ungane heldt ein forferdeleg kommers”), men også spøk, moro, skøy (”gjera kommers med nokon”, ”full av kommers”, ”på kommers”). Same dobbeltbetydninga har vi jo både i leven og spetakkel.

Lenger atti tida, og meir opphavleg, var kommers det same som handel eller handelssamkvem. Vi har importert det gjennom fransk commerce frå latin commercium. Jamfør kommersiell. Det kan nok ha vore leven og oppstyr i samband med handel gjennom tidene, tenk berre på martnaslivet.

26.5.21: Karniss

Bygningsdel med S-forma profil, til list, gesims o.l., opplyser Norsk Ordbok. Det kan også bli bruka om kransen, kollen på skåp, somme plassar også om hylle over peis eller komfyr. I dialektane kan det bli uttala med variantar som kaniss, kaness og kannæss, nyleg kom eg også over forma karris.

Dette er nok eit handverkaruttrykk som har komme opp til oss gjennom tysk Karnies. Attom der igjen ligg fransk corniche og italiensk cornice, og dette kjem frå gresk koronis ’bøyg, krumming’. Såleis blir karnissen vår faktisk i slekt med korona.  

21.5.21: Grohold

Den som er så heldig å ha godt grohold, har hold, kjøt som har lett for å gro når det har komme sår og rifter i det. Holdet er som kjent musklane på kroppen, særleg det ytre kjøtlaget. Grokjøtt er eit anna  og kanskje meir ”standard” ord for dette. Det finst uttalevariantar, som ”grorahold”, ”grøhold”, ”grohald” og ”grøhald”. Yngre folk har oftast betre grohold enn eldre. Somme plassar hadde dei den trua at når eit lite barn fekk stryke hunden på håra, ville det få godt grohold. Hunden måtte helst vera første dyret det tok i. Var det ein katt derimot, ville ungen få dårleg grohold og bli plaga med mykje svie i sår. Ei anna gammal tru var at barnet måtte eta fisk før det fekk kjøt visst det skulle få godt grohold.

I Kristiansund var det snakk om t.d. salver som det var fint grohold i, som altså hadde evne til å få sår til å gro.

Under tvil tek eg sjansen på å avslutte i dag med ei utsegn om ein som visstnok hadde så godt grohold at han måtte ligge med ein pinne i baken om natta for å halde ting oppe!

20.5.21: Det er jamnen som dreg

Dette ordtaket fortel at det er det jamne, trottige arbeidet som monnar mest og som gjev best resultat, i motsetning til dei bråe skippertaka. Formuleringa ser ut til å ha vore bruka over store delar av landet. Dels også enda kortare og fyndigare utforma, som ”jamnen dreg”. Stundom er det ordspel på plantenamnet jamne (forskjellige arter i kråkefotfamilien), slik at det kan heite f eks ”jamnen er eit godt gras”.  

19.5.21: Holsar

Ein holsar kan vera fleire ting: Ofte ein stor, kraftig kar, men også eit stort dyr, ein stor fisk, eller ein stor gjenstand, f eks ein stein. Verar (bekrar) har av og til fått namnet Holsar. På snakk om menneske er det gjerne ein som er dyktig og rask i arbeidet (ein holsar til å arbeide). Det treng ikkje nødvendigvis vera akkurat arbeidet ein er flink til heller, det finst også holsarar til å danse, eller til å spela kort. Ein holsar kan også vera ein som oppfører seg brautande, som drikk og bråkar, altså omtrent det same som ein blåsar. ”Ein kar som det gustar litt av”, forklarer Hans Hyldbakk. Kvinnfolkfutar kan også få merkelappen holsar (ein holsar på kvinnfolka). Holsarar er i alle fall aktive på ein eller fleire måtar, og somme er reine storholsarar.

Ordet finst ikkje i dei norske allmennordbøkene (Bokmåls- og Nynorskordboka). Dette har nok å gjera med utbreiinga, som ser ut til å vera avgrensa frå Sunnmøre i sør til Lofoten i nord. Flest belegg er det frå Trøndelag og Helgeland. Men den store Norsk Ordbok har fått det med.

Uttalen er visst alltid med tynn l (ikkje palatal), og det er heller ikkje samanfall i ein sj-lyd, som i hasj for hals (ikkje ”håsjar”, altså). Variantformer som er funne, er hulsar (Hemne) og hølsar (Haram på Sunnmøre, Surnadal). Frå Surnadal er det Bjarne Østbø som skriv hølsar, medan Hans Hyldbakk har holsar. Surnadalsordboka ”Ord te gagns” har med begge.

Opphavet til holsar er nokså uvisst. Eitt forslag er at det skal komma av holsteinskar. Holsteinskarane var soldatar som var med og slost for Danmark i Holstein på 1700-talet, og som det har gått tradisjon om i mange bygder. Men dette er nok høgst tvilsamt.

Endefram ser det ut til at ein holsar må vera laga til eit verb å holse. Og dette finst. På Voss betyr det å gå dumpande og snåvande, f eks i laus snø. Somme plassar på Helgeland kan det bety å skråle og rope, fara fram med brask og bram, eller vera for snar og tankelaus. Dette siste kan jo stemme bra med ein holsar. Litt rart er det at verbet har så mykje meir avgrensa utbreiing enn det avleidde substantivet.  Men det kan jo ha funnest i eit større, samanhengande område tidlegare.

18.5.21: Månen sett på kvelden

Månen kjem seint opp om kvelden, kanskje ikkje i det heile medan det er kveld. Eg kjenner dette først og fremst frå Sunndalen og Øksendalen, men det viser seg at liknande ordlag er eller har vore brukt vidt ikring. ”Måninn settj-å kvæl”. Ivar Aasen fører opp ”månen sit å kveld” frå Sunnmøre, Setesdal og fleire. Begge verba, sette og sitte, kan altså brukast. Eit fyldig oversyn finst i artikkelen kveld i Norsk Ordbok (sjå langt uti under tyding 1 b): http://no2014.uib.no/perl/ordbok/no2014.cgi?soek=kveld#ariadne=%5B%5B|129186|,0,|kveld|]]. I Blaker er det ”sitta kvell”, og på Lista ”sidde kvelden”. Ein overført bruk er notert av Bjarne Østbø i Surnadal, om folk som let vente på seg, som ikkje dukkar opp før seint på kvelden.  

12.5.21: Avstyre

Forhindre, avverje; gå imellom og roe gemytta. Få slutt på strid; få nokon frå å gjera noko uklokt. Ofte kan det gjelde å få nokon til å slutte og slåst. Ein kan måtte avstyre ungane, og er det ein fest der ting går for langt, kan lensmannen måtta komma og avstyre. Ordet har nok vore ganske vanleg over heile landet (det seieer også Ivar Aasen), men det begynner vel å få ein litt gammaldags klang. Det finst også i svensk og islandsk.

Bokstaveleg tala er det å styre nokon bort, vekk frå noko som ikkje er bra. Det kan også bli sagt å styre av, men det er nok mindre vanleg. I Trysil har dei uttrykket ”å styre imilla” om å skilje slåstkjemper frå kvarandre.

11.5.21: Tauskjerringknute

”Tauskjærrengknut” står nemnt i ei ordsamling frå Stjørdal, nedskriven i ei kladdebok i åra 1987-88. Det er uforklart, men eg vil tru at det må vera det same som kjerringknute i den mest utbreidde tydinga, altså ein knute som går lett opp. Men eg er absolutt open for andre meiningar, om nokon skulle kjenne til ordet. Dette er den einaste opplysninga vi har om det. Ei tauskjerring er enten ei attgløyme, ei peparmøy, eller ei (eldre) ugift mor, i følgje Norsk Ordbok.

7.5.21: Blåknute

Svært hard knute som er vanskeleg å løyse (Nynorskordboka, og tilsvarande i Bokmålsordboka). ”Hard dobbeltknute”, seier NAOB. Altså eit ord som er såpass vanleg at det står i allmenne ordbøker, og dermed kan det neppe kallast typisk dialekt.Det finst andre, meir lokale namn på slik knute, som styggknute, støytknute, trollknute og til og med kjerringknute. Men meir vanleg er det vel at kjerringknute er ein laus knute, som er lett å få opp.

Blåknuten kan vera trasig, men han er ikkje blå. Likevel verkar blåknute logisk nok, med blå i forsterkande meining. Jamfør blåhalde, blånekte, blånøye. Og dette har nok spela inn, men opphavleg er det sannsynlegvis bråknute, av eit brå som har sammenheng med norrønt bregða ’flette’. Bråknuten må altså ha vore fletta på ein slik måte at han var vanskeleg å få opp. Ordforma bråknute har overlevd nesten opp mot våre dagar i Valdres, slik at Hans Ross kunne få det med i si ordbok frå 1895.

Blåknuten kan også vera på det indre planet. Olav Berkaak skriv i ”Riaren” om ei kjensle som likna både redsle og sinne, og som ”vatt seg i hop til ein blåknute i bringa”. Frå Nord-Gudbrandsdalen er ein blåknut notert i overført bruk om ein småleg, knipen person, ein som er ”blå” på den måten.

6.5.21: Fullhavd

Fullt utvikla, særleg om unge som er boren lenge nok og fødd med normal avslutning av svangerskapet (=fullboren). Men også om dyrefoster, som i dette litt dystre eksempelet frå Verdal: ”Dæm fann en fullhavd kælv inni dauku’n”. Når dei sa om ein person at han ikkje var aldeles fullhavd, kunne dei meine at vedkommande var tilbakeståande, hadde eit medfødd psykisk handikapp. Og det kan handle om vidare utvikling gjennom livet: I Rissa var ein for eksempel ikkje rekna som fullhavd kar før ein hadde vore med til Lofoten som fiskar. Da er ein framvaksen og utlært. Og så kan noko vera fullhavd når det er fullt ut ferdig, eller fullgodt.  

Ordet ser ut til å vera avgrensa til Trøndelag, Nordmøre og Romsdal, men ikkje med samanhengande utbreiing innafor desse områda. På Nordmøre er det gjerne sagt ”fullhaft”.

5.5.21: Ein rivihel

Ein som er snar og drivande i arbeidet, men som er hardhendt, hissig og uvøren. Det skal gå fort unna med riving, brøkkjing og bryting, og vi kan vel seie at ein slik person er ekstremt resultatorientert. Ordet er belagt spreidd i store delar av landet, frå Froland i sør og opp til Rødøy i nord, med unntak av dei sørlege og vestlege delane. ”Han var slik ein rivihel til å arbeida og slik ein hardhaus at han ikkje var verande i-lag med” (Olav Duun: Løglege skruvar, s. 33).  Det kan også brukast om ein som er grov i kjeften og hard og rå mot andre. Og kombinert med nekting får det motsett tyding: ”han var ingen rivihel” – da er han makeleg og med lite tiltak: ”Drængen va lat, men han va itt nån rivihæl han som håssbånn skoll værra, heller” (Hitra).

Det litt spesielle med ordet er at det er laga til eit verbaluttrykk rive i hel.

3.5.21: Gryndokter

Homøopat. Informanten frå Stjørdal forklarar det slik at før i tida var medisinane mest på glas og flasker, men homøopatane hadde berre gryn (pastillar). Ordet var gått av bruk alt i 1979, da han sendte det inn til Norsk Ordbok. I ein notis i bladet ”Urd” (nr 35, 1935) finn vi dette, det handlar om ei sjuk jente: ”Dem har vært både hos gryndokter og almindelig dokter, men det er ikke blitt noe bedre”. Forklaringa er likeeins her. Rørosforfattaredn Einar Døhl har også brukt det i ei avisforteljing. Og i Fjell-Ljom 29. juli 1912 er det ei kone som går til forsvar for homøopaten. Ho har hatt ein mangeårig sjukdom og søkt legar både på Røros og andre stader, utan å bli betre. Men etter at ho søkte gryndokteren, har ho ikkje vore så bra på lenge.

30.4.21: Skinnbryllaup

Falskt, ”arrangert” bryllaup (ved pro forma-ekteskap). Det finst brukt noko i bøker og aviser, men har visst ikkje funne vegen inn i ordbøker, anna enn i Norsk Ordbok, sjå straks.  Skinn- er her som i skinnhellig.

Men i setelarkivet til Norsk Ordbok har vi ei ganske utførleg skildring av skinnbryllaup frå stjørdalingen Robert Husbyn, og vi siterer: ”Når ein gammal ungkar tykte han hadde liten utsikt tikl å bli gift, heldt han skinnbryllup. Bryllupet gjekk for seg som eit vanleg bryllup, men det var inga brur med. Dei kjørte ein tur til kyrkja og, men var ikkje inn i kyrkja. Gjestebodet heldt han for å få att pengane han hadde gjevi i skåla i dei bryllupa han hadde vori med i. Kor gammal denne skikken er her i Stjørdal, veit eg ikkje, men far min (fødd 1857) visste om ein som hadde haldi skinnbryllup. At det gjekk sers lystig for seg i desse gjesteboda, er det ingen grunn til å tvila på”. Dette kan neppe ha vore allment, for eg kan ikkje sjå at Jon Leirfall har nemnt det i bygdebøkene sine frå Stjørdalen, enda så rike skildringar han har av folkelivet.

No er det visst slik at ektefolk også kan feire skinnbryllaup, men det er etter 9 års eksteskap. Desse markeringane er vel nokså omdiskuterte. Eg ser at ein etter 9 år også opererer med lærbryllaup og pilbryllaup.

29.4.21: Brønnill, Brønnel (Brynhild)

Det er eit kjent fenomen i ordlaginga vår at eit personnamn får stå for ein type menneske. Ofte i samansetningar, og ofte negativt, som i viktigper, skrytmikkel og utallige fleire.

I dag skal vi ta for oss nokre slike der kvinnenamnet Brynhild (brønnill, brønnel, brønnøl) er involvert. Brønnøl kan også vera ei form av mannsnamnet Brynjulv, men her er det hokjønnet vi ser på. Ei brønnøl (usamansett) kan vera skjellsord i seg sjøl, såleis er det på Geitastranda, ei som legg seg borti for mykje. Same sorten er ei ombausbrønnel (Meldal) eller ei koftbrønnill (Øksendal). Kva ei lortbrønnel er (Hemne, Rennebu), seier seg vel sjøl. Ei pessbrønnill er i Øksendal eit tarveleg, forakteleg kvinnfolk, men i Tingvoll meir spesifikt om ei som ikkje har full kontroll over ei viss væske som skal ut av kroppen. Meir positivt er ei vaskarbrønnel (Stadsbygd) om ei ivrig, dyktig vaskarkjerring. Her blir det kopla til brønn, frå den tida ein vaska klede i brønn og bekk, men det er nok helst ho Brynhild som ligg attom her også. Til slutt har vi ”nåkkå te banbrønill” (Tresfjord, Vestnes) om ei som er mor til ein stor flokk småbarn. Dette må vel gå attende på ei bestemt Brynhild som har hatt mange ungar.

28.4.21: Gut eller barn?

Vart det gut eller barn? kunne dei i gamle dagar spørje når ein unge var kommen til verda. Dette var brukvisen fleire stader i Trøndelag, og det går dessutan inn på Nordmøre (Smøla, Sunndalen) og i Romsdal (Bolsøy). Det skal også ha vore kjent på Jæren, og sikkert vidare ikring.

Som Arnold Dalen har peika på i ein artikkel om nemningar for gut og jente, så ville alt av hannkjønn rangere over kvinnekjønnet i det gamle mannssamfunnet. Det generelle ordet for barn har fått tydinga jente, medan guten har fått behalde kjønnsnemninga si. Han var ikkje eit vanleg barn, men ein gut!

Leif Halse har ei historie frå ei av Gauldalsbygdene, om ein plass der det var komme til eit barn, altså ei jente. Det var den førstefødde og stor stas, men så greidde dei ikkje å bli enige om namnet. Dei fann på å spørje presten til råds om kva dei skulle kalle ”barnet”. Jau, presten meinte det var mange fine namn å velje mellom, og så hadde dei jo denne vakre skikken med å kalle opp besteforeldra. – Hva heter din far? spurte presten barnefaren. Jau, det var Peder. – Peder ja, det var eit godt namn, bibelsk dessmeir! Presten var oppglødd for det. Men dette bar jo litt gale i veg, og mannen kleia seg i hauet for å få saka inn på rett spor. Han snudde seg til kona og spurte: – Ka du mein, Ane, ska vi kall veikjongen for Peder?

27.4.21: Dæm dugg og heile kadæmmen

”Eg forstår ikkje (det) dæm dugg”, kan det heite. Eller ”eg får ikkje gjort (det) dæm dugg”. Absolutt ingenting, vil det seie. Geografien i dette uttrykket er visst ikkje kartlagt, men det finst nok både i Romsdal, på Nordmøre og i Trøndelag iallfall. Sikkert også lenger nordpå. Her er det truleg to trådar som har fletta seg i hop. Dugg kjem nok frå svensk ”inte et dugg” og er for øvrig same ord som dogg. Og ”dæm” må helst komma frå engelsk ”damned” ’fordømt’.

Så har vi eit anna uttrykk ”heile kadæmmen” eller ”heile gadæmmen” – alt i hop, heile hakka. Dette er først og fremst kjent i Nord-Norge, men også i Ytter-Namdalen. I Lofotposten fortel ein veteran om ein dramatisk situasjon til sjøs: ”Hadde jeg ikke kuttet slepene, ville vi omkommet med mann og mus, hele kadæmmen”. I Finnmark også ”hele kademjen”.

Dette har høgst sannsynleg gått ut frå engelsk ”the whole (God) damned thing”.

23.4.21: Artigord for potetkake

Det finst nokre slangprega, litt respektlause ord som siktar til ein antatt effekt av å eta mykje potetkake. Berre frå Sunndal kjenner eg tre, her i fleirtalsform: fisfjøle, fisfløndro (-flyndrer) og fislappa. Fisfjøl også frå Øksendal, Meldal og Namdalseid, og fislapp frå Namsos. Frå Orkdal fisbleio, og frå Byneset hølfis (holfis). Det finst mange meir seriøse ord for potetkake også, som labbkake (Tingvoll, Meldal, Rennebu), potetkavring i Nord-Trøndelag og potetløype i Namdalen og på Helgeland. Men dei kan vi komma tilbake til ein annan gong.

22.4.21: Landfull

Bekk og elv kan gå i landfylling, kommenterte Erik S. Viken, Oppdal, til gårsdagens ord bekkefylle. Akkurat denne forma er registrert nettopp frå Oppdal, pluss Nord-Østerdalen, og så finst det hos forfattaren Ingvald Svinsaas. Noko meir utbreidd er adjektivet landfull, som sjølsagt uttrykkjer det same. Når elva går landfull, fyller ho faret sitt, går heilt opp til kanten. Ordet er godt kjent i Trøndelag, men også registrert frå Agder, Telemark, Hedmarka og Land. Vi hadde det som ”Dagens ord” tilbake i 2013, men kan godt dra det fram att no. I Verran går elva landstor, og somme plassar i Nord-Trøndelag og på indre Nordmøre kan det også heite at ho er melfull.

Når elva går over braddane, går ho innpå grønt land, nemner Edgar Kattem frå Rindal. Oddbjørn Nærvik, Orkdal, kjenner også til det, og det same gjer eg frå mine heimtrakter. I Osen går ho over all land.

I Rindalen fortalte dei om storflaumar på 20- og 30-talet at elva tok ei fotlandsbreidd for året. Fotlandet er jordremsa i åkerkanten som ein snudde hestane på under pløying. Og i ei skildring av elvabrott på ein gard i Orkdal heiter det at det datt ned hælvmælingsbreidda.

Til slutt litt i dag litt om flaum i Nordfjord: I Erdalen i Oppstryn er der eit stort gjel i fjellet mellom gardane Erdal og Berge. Den bekken som kjem derfrå gjekk til tider utover bøane, når det var regnver eller snødemme. Og det hendte at det vart gjort mykje skade. Det blir fortalt at når det gjekk verst utover gardane på Berge, var det ein frå Erdal som sa: ”Dei ugudelege har mange plager”. Men når vatnet kom mot Erdalsbøane og hans eigedom, sa han det slik: ”Herren refser sine” (Martin Lilleheim: Nordfjord-glimt III, s. 36-38).

21.4.21: Bekkefyll(e)

Flaum som fyller bekkene. Dette kan ein få både på våren, ved snøtining, og på hausten, ved mykje regn. Førsteleddet kan bli uttala både bekkja- og bekkje-. Ordet finst spreidd over store delar av det sørlege og vestlege Norge, frå Telemark, Setesdal og rundt, opp til Nordmøre og litt inn i Trøndelag. Eit eksempel på bruken kjem her: ”Her var kvennavatn, so vidt kvennane rangla, men ein grand meir bekkjafyll hadde ikkje skjemt ut” (Lars Jaastad: Tre tun, s. 21). Ein kar i Stadsbygda uttalte at ”snøn bi itj liggan før vi ha haft e årntle bettjafyll på seinhøst’n”. Vart det ei bekkefylle på ”kvernknarren” (1. sepgtember), skulle det bli ni bekkefyller utover hausten, i følgje eit gammalt merke.

”Bekkjinn dem venta se mykkjy på fer’ te fylling og fest inni farå”, skreiv Hans Hyldbakk i diktet ”Sol borti Hjelma”, kjent gjennom gruppa Vårsøg og tonesetting av Henning Sommerro.

19.4.21: Hastverk er lastverk

Allment kjente visdomsord og gode råd er slikt som ”hastverk er lastverk”, ”skynd deg langsomt” og at ein skal ta den tida ein treng. Ingen kan vera usamd i det, men det finst også andre måtar å uttrykke det på. Morfar min, i Øksendalen på Nordmøre, snakka om at ein måtte ”gje ti’n rom”. Merk dativforma ”ti’n” fordi det står som indirekte objekt. Det direkte objektet er ”rom”.

Frå Stjørdal (og sikkert andre stader) er det formulert på dette viset: ”Når’n ska skjynn sæ, må’n gi sæ tia”.

16.4.21: Meir om lommedukar og snytfiller

Vi får ta litt meir om dette, etter at vi snakka om å ”snyt’ storkar” i går. Som fleire er inne på, er det nok ikkje alltid situasjonen tilseier å dra opp eit lommetørkle, enten det er i arbeid eller idrett. Da tyr ein gjerne til fingrane, trøyeerma eller ein rett og slett held for den eine ”nasabøru” og blæs det ut. Elles går det jo gjerne på papirlommetørkle i dag.

Det er forbausande mange namn på lommetørkleet: lommeduk, lommeplagg, lommefille, naseduk, naseklut, snytfille, snytklut, snørrfille osb. Snørrlærv’ ser ut til å vera spesikfikt nordmørsk/trøndersk. Så er det også nokre samansetningar som truleg har uttelevariantar av ’snørrlur’ i førsteleddet: snellurlærve (Selbu), snorrollærv’ (Overhalla) og snorrollduk (Namsskogan).

Ord som snytfille og snørrfille er nok hakket meir uvørne og spøkefulle enn lommetørkle. Frå Østre Toten er det ei opplysning om at forskjellen var både sakleg og stilistisk: Her var snytfilla ei fille av gammalt, utbrukt ty som ein snytte seg i når ein v ar krimfull, medan lommetørkleet var til finbruk for damer.

15.4.21: Å snyte storkar

Snyte seg i lommetørkle. Uttrykket er notert frå Stjørdalen. I riktig gamle dagar snytte folk seg sjølsagt i fingrane, tørka av nasen med trøyeerma og tørka av fingrane på kleda. Da lommetørkleet kom i bruk, var det til reint dekorative formål, medan snytinga heldt fram på gamlemåten. Eilert Sundt beskriv ein observasjon han gjorde av konfirmantar i kyrkja på 1800-talet. Desse kunne gripne av undervisninga, gret, snytte seg og tørka seg, men fann ikkje på å bruke det reine lommetørkleet som dei heldt trufast i fanget i lag med salmeboka.

Lommetørkleet fekk innpass på 1600-talet i europeiske hoffkretsar, visstnok først ved hoffet til Ludvig 14. Hoffet og adelen begynte etter kvart å bruke det ikkje berre til pynt, men til å pusse nasen med. Med tida vart det så rekna som usmakeleg å få snørr på fingrane. b��E6

14.4.21: Krugg

Hans Ross (”Norsk ordbog”, 1895), som vi stadig kjem tilbake til på denne sida, fører opp krugg om lågt, krokete, kvistete tre, frå Gauldalen og Strinda, i lag med kruggfuru og krugg-gran. Da blir det omtrent same tyding som kragg. Bjørkekrugg skal også forekomma. I nyare materiale frå Horg er krugg forklart som skogholt med tre og buskar.

For meg er ein krugg helst ein person, ein stutt, tettvaksen, grovbygd kar. Den er registrert fleire plassar. Men oftast er det ein forkrøpla person, gjerne med pukkelrygg. Sjølve pukkelen på ryggen kan også kallast krugg (austafjells). Når krugg som vi ser kan ha fått tydinga ’krokete tre’, er det kanskje påverka frå kragg.

Krugg og kragg er visst ikkje direkte i slekt etymologisk sett. Krugg vil dei sette i samband med kruk og å kruke (huke seg ned, også danse med krøkte kne, ”kosakkdans”, i halling).

Som vi såg at kragg hadde varianten kragd, finn vi også krugd. Ein tollkrugd (belagt frå Halsa) er ein furukragg. &ƽ���#

12.4.21: Kragg

Forvridd, forkrøpla furutre. Misvakse og ganske kort, fordi det har hatt det for karrig og ikkje fått utvikle seg fritt. Kraggar står gjerne i myrkant eller opp mot fjellet. Nemninga finn vi på Nordmøre, i Trøndelag, mange plassar austafjells og litt også i Nord-Norge. I Gudbrandsdalen også ei kragge. Varianten kragd har vi frå Lesja og somme plassar på Nordmøre. Takknemleg ord å laga samansetningar med, slik at det blir furukraggar og kraggfuruer, tollkraggar og kraggtoller. Fjellkragg og myrkragg er også kjente begrep. Og kraggen er kraggvokse. Det er mest furu det handlar om, men det kan også vera grankraggar: ”I fjelli e gråna bærre krusk og kragga” (Snåsa).

Kragg kan også brukast overført om liten, krokut mannsperson, eller om eit lite dyr som ikkje vil vekse og trivast.

Ordet er ikkje belagt i norrønt, men etter Alf Torp må det vera i slekt med krake, som er nokså parfallelt i betydningar. Og krake er i sin tur i slekt med krok, gjennom ein samanheng som kallast avlyd.

9.4.21: Dommelver

Stilt, grått ver med dis eller lågt skydekke, men utan nedbør. Det er altså verken sol eller regn, men dårleg tørk. Stundom blir det også bruka om lummert, trykkande ver. Ordet har først og fremst vore bruka på Helgeland og i Salten, men det er også opplysningar frå Senja. Så finn vi det att nokså langt unna, i eit lite område i Aust-Telemark (Tinn og Hjartdal). Til grunn ligg adjektivet dumleg eller dumlen, som går nettopp på denne sorten ver. Drommelver i Roan er til eit anna adjektiv, drumlen, med liknande tyding.

8.4.21: Null i fattigkommisjonen

Fattigkommisjonen var eit styre eller ein kommisjon som hadde med fattigstellet å gjera. Slike vart oppretta frå midt på 1700-talet, knytt til kvar sine stift. Med den nye fattiglova frå 1845 skulle kvar kommune ha sin fattigkommisjon. I dag er jo dette for lengst borte, og det lever berre i uttrykket ”eit null i fattigkommisjonen”. Da er det meint nokon som er heilt ubetydeleg, som ikkje har noko som helst å seie, som er svært lite respektert og kjenner seg liten. Uttrykket ser ut til å vera vanleg over det heile, og det er ført opp i alle ordbøker. Det Norske Akademis Ordbok (NAOB) har sitat frå forfattarar som Herbjørg Wassmo og Jon Michelet. Vår eigen Hans Hyldbakk har det med i eit dikt (det er vel seg sjøl han skriv om): ”Å røda fint om åndsens gull det høyrer med til tonen. Men åndsens tenar sit som eit null i fattigkommisjonen. Han metter seg med himmelvon og gneg på gammelosten, men duger knapt til svigerson åt futen eller prosten”. Eg kjenner til ein variant som er ekstra audmjukande: ”han e kje såpass så et null i fattigkommisjona”.

7.4.21: Ei løesprengje er ei kusvengje

Dette ser vel nokså gresk ut for dei fleste i dag. Ordtaket kom eg tilfeldigvis over i påska da eg satt og fikla med nettbrettet. Det står i bygdeboka for Voll i Romsdal, i bind 3, som omhandlar den gamle bygda. Her er det greitt forklart: Avlingane varierte frå år til år, og dette ordtaket var bruka som ei åtvaring etter riktig gode år. Ei løesprengje vil seie at løa blir heilt sprengfull av høy. Da kunne folk bli freista til å sette på for mange krøtter og vera for rause med fôret, og dermed kunne det likevel bli fôrmangel når våren kom. Ei ku-svengje er det som gjer kua svang (tom, svolten).

Vårknipa var i høgste drag eit muleg ”scenario”, og ein skulle derfor aldri ta frå toppen av høystabben, men nappe det ut med ein dertil eigna krok. Her får vi ei formaning i konsis ordtaksform, og attpåtil på rim. Typisk folkeleg ordkunst!

Opplysningane frå Voll er også komne inn til Norsk Ordbok, slik at ein har fått det med der.

6.4.21: Nybøtta er alltid kvit

Ordtak som kan tolkast i litt forskjellige retningar. Men det ligg vel helst i det at det nye er gjævast. Gjerne bruka når noko nytt blir introdusert i miljøet, også ein ny person. Alt som er nytt og ubruka, er fint og tiltrekkande. Det nye kan sjå betre ut enn det ein hadde frå før, men berre vent, det kjem til å bleikne med tida. «Glansen» vil tapa seg. Vi kan ha variantar som «nybøtta er alltid kvit, når ho blir bruka ei stund, så blir ho ikkje slik», «nybøtta er blankast», «nybøtta er no alltid kvitast» m.m. Seiemåten ser ut til å vera avgrensa til Nordmøre og Trøndelag, Ivar Aasen har det med i «Norske Ordsprog», som «den nye bytta er alltid kvit», med heimfesting til Trøndelag.

26.3.21: Som ku(a) for økshammar(en)

I rett tid, akkurat tidsnok, som om ein var bodsendt. Denne seiemåten var vi inne på tilbake i juni 2014, da som ein av mange talemåtar som har med ku å gjera. No skal vi dra fram akkurat denne og seie litt meir om den. Det er spreidde registreringar frå mange plassar i Sør-Norge. Stundom med variasjonen at ein kjem som kua under (”poinn”) økshammaren. Det kan også brukast spøkefullt når nokon kjem inn ein plass der dei akkurat skal til å eta, for eksempel. På Hitra har dei uttrykket ”du kjæm te koka mat”, som nok har sitt utspring i akkurat denne situasjonen, men som blir bruka overført på liknande måte som det med kua og økshammaren.

Johan Falkberget brukar det i ”Bør Børson”. Det er Tollvollguten som har dramma seg godt opp og ligg og lurar på han Bør og skal gje han juling, og tenkjer at jau, no kjem han som kua for økshammaren. Bør, som kjem i følgje med jomfru Isaksen, får verkeleg rundjuling, og Tollvollguten overtek jomfrua for ei tid. Korleis det går vidare, får de lesa sjøl.

”Som ku for økshammar” skriv seg naturlegvis frå slaktinga. Økshammaren er den bakre enden av hovudet på ei øks, og det kan fungere som hammar. Før i tida også til å slå i hel dyr med. På Vestlandet var det eit begrep ”øksahamarsøl” – ekstra sterkt øl som slo ein nedåt, akkurat som ein varft treft av ein økshammar.  

25.3.21: Å svadde

Skravle, prate, gjerne i meste laget. Ordet finst meir eller mindre samanhengande frå Romsdal og nordover til Lofoten og Vesterålen, med eit par attåt-innslag nede i Rogaland. I Sunndal kommune, der eg kjem ifrå, var det helst bruka om skravling (”kjøle kor du svadda og tala!”). Men mange plassar i Trøndelag vil å svadde først og fremst seie å fara med sladder, og gjerne å plapre om ting ein ikkje skulle røpa, ikkje vise diskresjon. Ein svaddsimon (Budalen) blir såleis ein sladderhank, medan ein svadd eller ein Iva svadd i Sunndal rett og slett er ei skravlebøtte. Med adjektiv blir slike folk karakterisert som svaddin eller svaddaktig, og dei kan vera ei svaddbøtte, ein svaddkopp eller ein svaddlaup. I Melhus er svaddbøtte også bruka overført om ”heksekostar” i bjørk. I svenske dialektar finst verbet svada om å skravle og å sladre. Den som svaddar, fer gjerne med svada, men det er nok eit heilt anna ord. Det kjem frå latin svada ’det å vera veltalande’, til svadere ’overtala’.

Det kan vera nærliggande å tru at det er samanheng mellom svadde og å svalle, som dei brukar om å prate, for eksempel i Hallingdal. Men lydleg blir det heilt umuleg. Vi skal nok sjå ein annan veg, for å svadde kan også bety å vasse, trampe i søler og væte, slik ungane er så glad i. Dette kjenner vi frå Tresfjord og Vestnes. Å søle, susle, skvample med vatn er ei anna tyding som er registrert. Alf Torp viser blant anna til orda swadder og swadle i engelske dialekter, om å plaske i vatn eller søle. Svaddinga var truleg da frå først av plasking i vatn og søle, og mest sannsynleg lydhermande av opphav.

23.3.21: Gang

I samband med trugeuttrykka i går kom orda halvgang og heilgang opp. Ein heilgang truger er på alle fire føtene på hesten, medan ein halvgang er truger berre på bakføtene. Tilsvarande kan ein ha heil- og halvgang hestsko eller hestskosaum.

Her har vi å gjera med gang i tydinga ’sett’. Eller som det er definert i Norsk Ordbok: ”mengd av einskildting som trengst til eit føremål eller ein heilskap”. Ein gang truger blir da det same som ein heilgang, 4 stk (ein heil eller full ”tryggang”). Ein gang hestskosaum blir 24 eller 32. Ein gang av strikkepinnar er  5 stk. Ein gang bor er eit sett med borar av ulik lengd (dette har vi frå Surnadal). Ein hjulgang er eit hjulpar på ein aksling, medan ein kledegang eller klesgang er eit sett med klede, kanskje særleg ytterklede. Gang kan også bety porsjon eller omgang: ”ein gang øl”. Stundom blir det uttala ”gång”.

22.3.21: Halvtrygt og heiltrygt

Dette har å gjera med truger til hest. Å kjøre halvtrygt vil seie at hesten har truger berre på bakføtene. Har han truger på alle fire føtene, blir det naturleg nok heiltrygt. Det var vel føret som avgjorde om ein bruka det eine eller det andre. Ved vanskeleg føre måtte det nok vera truger på alle føtene. Frå Høylandet blir det opplyst at ein under tømmerkjøringa kjørte ”heiltrøgt” når det skulle kjørast opp ny veg i djup snø, og ”halvtrøgt” når vegen hadde fastna. Ordbruken med heil. Og halvtrygt ser ut til å vera avgrensa til Trøndelag (Hemne, Meldal, Inner-Namdalen).

19.3.21: Snart råe

”Dæ æ snart råe at ohelle kjæm” (Oppdal, ordboka til Ingeborg Donali). Det er fort gjort, det kan lett skje. Vi må ta med eit par litt meir saftige eksempel: ”Dæ æ snart råe å få ’i utnamn, sa guten, ’n far stäl en okse å sia vart’n kalla oks-Pær”. I visse situasjonar kan det brukast som unnskyldning: ”snart råi, sa guten, da-n skjet-ut se” (Singsås). Råe/råi er vel her inkjekjønnsforma av adjektivet råden, definert slik i Norsk Ordbok: ”komen i ei viss stilling, stelt, ordna”.

18.3.21: Kjeftende

I fleirtal om munnvikene, men visst nokså sjeldan. ”Kjeftennjan” frå Stjørdal, og dette eksempelet frå Meldal: ”tørk tu kjeftsendom din!” Ord samansett med kjeft- som førsteledd får ein sjeldan gong -s- i fuga. Eitt eksempel er ”kjæfsbeitt” – oppdaling for munnbit i beksel (den delen av bekselet som hesten har i munn og munnviker)

17.3.21: Gradoning

Rånebil (bil brukt til rånekjøring). Ordet finn eg ikkje andre stader enn hos humoristen Jens Brekke i Sogn. Det er kanskje han som har funne på det. Godt er det i alle fall, og vi siterer eit heilt avsnitt: ”Natteløperiet har avteke sterkt. Men avvikla er det slett ikkje, heldigvis. Ikkje er det vanskeleg å sjå heller. Det er lettare å leggja merke til det no enn i dei dagar då dei kom i hop på fjøslemmane kringom. Skikken me har no har skifta namn, men føremålet er nett det same. Namnet no er nattekøyreri, med Opel, Ford, Toyota, Mazda eller kva ein måtte ha til gradoning (rånebil). Rollane no er litt omsnudde. No er det gutane som ventar på at jentene skal koma inn til dei, spenna av seg skorne og kasta trøya” (”Dei seie so – om sogningen, sunnfjordingen og nordfjordingen, s. 75-76)

16.1.21: Felinke

To registrerte betydningar, frå to forskjellige område. Først Hallingdal og Sigdal, der å felinke eller felinkast betyr å smigre, innynde seg, gjera seg blid og hjelpsam. Ein kan for eksempel felinke seg åt eller etter ei jente som ein er interessert i.

Den andre betydninga noterer vi frå eit par plassar i Nordland fylke, nemleg Meløy og Skjerstad. Der betyr det å pusle med, ”prøve seg på finmekanikk”, som det heiter i samlinga frå Meløy. ”Ka du fellenka med?” kan ein få spørsmål om.

Det er sikkert snakk om spøkefulle, slangprega utvidingar av opphavleg kortare ord (jf. grublisere for gruble). Ein har peika på eit verb å file, som kan bety både å logre, smigre og pusle med noko. Elles er det fleire ord som liknar, som å finkulere eller fenkulere om å pusle, og å fellenkulere om å gruble att og fram, vera ubestemt. Det siste er frå Leka.

15.3.21: Råppålås

Eit anna namn på glidelås, nemnt i ei gammal oppskrift frå Meldal. Elles er vel glidelås nokså einerådande for denne innretninga. Men lynlås er noko brukt, og likeeins draglås (telt med draglås). Kåsøren Oluf Turtumøygard frå Gudbrandsdalen hadde nok litt forskjellige erfaringar med glidelås/draglås, det var fult av vondskap: ”Draglåset er så innmalisk at ein nesten ikkje kan tru at det er berre eit draglås, men ei klo av skuledemokratiet eller fellesmarknaden” (”Tei nå still, Oluf Pratmakar” (1977), s. 38).  Draglås er også ein gammaldags lås til kister og lignende der ein fører låskolven fram og tilbake.

12.3.21: Koke/brygge på sekkebandet

Sekkebandet veit vi jo er bandet som ein bind att opninga på ein sekk med. Ikkje noko merkeleg i det, men det er eit par talemåtar det kan vera verdt å notere seg. Om sterk kaffe kan det i Namdalen heite ”du hi itt koka tå sekkbanni”. Og i Verran: ”hu kokt itt berre tå sekkbannom”. Og hos Rikard Berge finn vi denne: ”me bryggjar på sekkjabande”, som hardingen segjer når det er lite taka av” (bygdebok for Vinje og Rauland).

Om det blir stilt i eit lag, folk liksom blir målbundne, seier/sa surndalingane at ”det kom bannj fer sekkjen”.

11.3.21:  Lusbol

Eit bol med lus, som ein kan forstå. Forståeleg er det også at det kan brukast om eit hus eller ein heim der det er lortåt og ustelt, og derfor mykje lus (Norsk Ordbok). Som sjømann vart Jakob Sande arrestert ein gong og måtte ligge i ”eit fornedrelsens lusebol” av ein arrest. Ei skitten seng og skittent hår kan nok også kallast eit lusbol.

Men så er det eit begrep i folketrua å ha lusbol. Da har (hadde, får vi tru) ein lus på seg som ein ikkje blir kvitt same kor ein vaskar seg. Opplyst frå Veøy i Romsdal, Smøla, Verdalen, og frå Helgeland. I Aure heitte det at det hadde vorte lusbol i det når ein hadde sår som ikkje ville gro.

9.3.21: Grevinneheng

Laus, slapp hud, slapt muskelparti på overarmane. Lurer på om dette tilsvarar tricepsen – strekkmuskelen i overarmen? Det er visst særleg hos kvinner som er komme noko opp i åra, og somme av desse orda kan nok av somme bli oppfatta som uttrykk for kvinneforakt. Det er fleire ord som knyter dette til grevinne: grevinnearm, grevinnemuskelen, grevinnesleng og grevinneslør. Kanskje ein tenkjer seg at ei grevinne har eit makeleg liv og kan få slapp muskulatur. Bøker og blad er elles fulle av tips til øvingar for å stramme opp dette.   

Gjeddeheng er nok importert frå svensk gäddhäng. Her er vel fasongen på slike overarmar samanlikna med forma på ei sidbuka gjedde.

Bingoarmar og bingovenger er nok påverka av det engelske bingo arms. Flaggermusarmar er eit anna ord for dette, og eg har også vore borti kjerringarmar og budeiearmar. Det siste er litt rart, for ein skulle jo tru at budeiene var sterke og faste i overarmane.

8.3.21: Karled

Karleda er mannssida. For det første heilt konkret, om sida der karane heldt til, særleg om mannssida i ei kyrkje, frå den tida kyrkja var kjønnsdelt etter midtgangen. Så er det somme plassar bruka om mannsida i ei slekt: ”det va kje mang att på karrale’n” (Surnadal). Og til slutt det som har litt med likestilling å gjera. Ei som er dyktig (frakkast, likast) på karle(d)a, er flink til å gjera mannfolkarbeid. Denne bruken ser ut til å vera avgrensa til plassar i gamle Sør-Trøndelag (Hemne, Meldal, Oppdal, Soknedal). Kvinnfolka måtte ta del ”på karlea” i onnene, heiter det frå Meldal – og det stemmer nok godt.

5.3.21: Rundbeite

Beite der ein bind eit krøtter slik at det kan eta graset rundt seg over ei heil sirkelflate. Forklart av målføreinformantar frå bl.a. Surnadal og Hemne, og er nok meir vanleg enn som så. Men det står ikkje i Norsk Landbruksordbok. I Norsk Ordbok er det komme greitt med

3.3.21: Bogn(ar)is

Bognis er tynn is som bølgar, gyngar når ein går på han. På Vikna var det ein sport å ”trøa bognis” – springe fram og tilbake over sjøisen som la seg på grunne valar (Stein Storsul, facebook). Bognis (bognais, bognaris) ser elles ut til å vera mest kjent i Nord-Norge (Vefsn, Astafjord, Gamvik). Men sjå kva ein ekte lamonitt frå Trondheim skriv i Arbeiderbladet i 1923: ”De va my aa trøi sæ me for ongan neri fjæra – om sommarn va de aa vadda eiller aa hoil paa me’n kano aa om vijntern va de bognaris – aa æ vilj sei at ves du aildri ha vore me aa plompa paa bognarn, saa veit du ijt ka arti e for naa”. Frå Vestvågøy i Lofoten har vi bognarhålke om det same (det var ”Dagens ord” 20.12.13).

Å bogne vil seie å bøye seg: Han er betre den kvisten som bognar, enn den som brest, seier eit gammalt ordtak. I Austlandsområdet kan denne sorten is heite seieris eller seiis. Dette har ikkje med seier (siger) å gjera, men heller med seig. Dette var ”Dagens ord” 8.3.18.

2.3.21: Kallse (kallsin)

Kallsin eller kallsen er sjølmannen i huset, husfaren eller ektemannen. Korrekt definert i Norsk Ordbok, etter det eg kan sjå. Her er det også nemnt at det kan brukast om ein mannsperson i det heile, helst ein tilårskommen, og at stilnivået er i uhøgtideleg eller fortruleg omtale. Geografisk er det avgrensa til Trøndelag og litt inn på Nordmøre, ser det ut til. Stundom kan det også opptre i samansetningar, som far-kallsin om faren i huset. Eit eksempel på ordet kan vi hente frå årboka til historielaga i Malvik (2003, s. 83): ”Ei og anna sistakka kjerring og utslitti bøygd kailsi som kreka seg bortover vegen”

Sjølsagt er kallse avleidd av kall. Det har vore gjetta på ei samanblanding av kall og kakse, men det er helst ei ”kjæleform” til kall. Mønster kan ha vore tilnamn som Basse.

1.3.21: Forborde (færbør’, ferbol’)

Sikre (mot skade), lagre trygt, ta vare på, ta hand om. Eg er vant med forma ”færbør” frå Nordmøre, som tilsvara ”forbør” i Oppdal. Ein kan ”færbør’” for eksempel materialar, eller høy, og ”færbør’ utgar’n” slik at krøtera ikkje kjem seg gjennom. Uttalen er alltid med trykk på andre stavinga, slik at det blir oppfatta som at det inneheld prefikset for- som i forvara, forstå etc. I Trøndelag og på ytre Nordmøre seier ein helst ”ferbol”, ”færbol”. Det må henge saman med islandsk farborði ’hjelp, underhald’ og norrønt leita ser farborði ’prøve å komma seg unna’. Derfor finn ein det som farborde i ordbøker. Utanom trøndersk dialektområde (”hvori opptatt” Nordmøre), finn vi det i Gudbrandsdalen, Folldalen, Romsdal og Bindal.

Det kan også bety ’forhindre, avverje’. Leif Halse har ei historie om ein gut som kom til presten og skulle ta ut lysing. Presten spurte om namn, alder og andre formalia, og til slutt kom spørsmålet: – Har du barn utenfor ekteskap? Guten smilte og svara: – Nei, og det va no leksom det vi skull førbol’ da.

26.2.21: Fåfenga må eitkvart bestell

Uttrykk med mange forskjellige variantar. Overskrifta er ein versjon frå Mosvik, med liknande frå Roan. Her er nokre andre utformingar: fåfengt må eitt bestell (Åfjord); fåfeng må nå’ bestell (Frol); fåfæng må innjkvart gjær (Hasselvika, Leksvik); fåfæng må eittj gjærra (Hitra); fåfeng må inkva gjørrå (Inderøya); fåfeng må å nå gjårrå (Skatval); den fåfeng må inkvart gjørrå (Frosta); han fåfængt må eitt finn på (Bjugn/Stjørna); han fåfeng må inkvart ta sæ te (Leksvik). Kan tilpassast fleire situasjonar, for eksempel om ungar som finn på ugagn, eller folk som held på med eit unyttig, meiningslaust arbeid, kjem med håplause forlag o.l.  Fåfeng eller ”han fåfeng” er her ein person som har lite å gjera eller får gjort lite nyttig. Fåfengtbetyr som kjent fånyttes, og fåfengarbeid er unyttig arbeid.

25.5.21: Fanke

”Kor ha du fanka ti influensan?” Slik kan ein uttrykke seg somme plassar i Trøndelag, i alle fall Egge og Flatanger etter det vi veit om så langt. Å ”fank ti” betyr altså her å dra på seg noko vondt eller skadeleg, bli smitta. Ein kan også ”fank ti” uty. Magnhild Haalke ser ut til å bruke det omtrent synonymt med fange, som det vel også er i slekt med. Hos Sigvard Kåpvik, i novellesamlinga ”I Havgarden”, finn vi dette: ”Han hadde fanka heim eit kvinnfolk da han var sørafor etter silda i fjorhaust”.

Men det er også ein annan bruk: ”Ka du fær å fanke ti, ha på dæ likar klea” (Geitastranda). Magnhild Haalke er også innom noko liknande: ”han fanket på seg noe på hodet” (”Dragspill”, s. 19)

24.2.21: Gallernebb (galdernebb)

Ord i hovudsak frå Nordland, med tre tydingar. Dei to første er registrert i Norsk Ordbok, den tredje får vi føre på i revisjonen. Det konkrete og opphavlege er ytste neset eller ytste odden, ”omkring hvilken Havet og Vinden brøler” (Hans Ross). Gallernebben/Galdernebben finst også som stadnamn fleire plassar i Nordland, og likeeins er ein stad på Bjørnøya kalla Galdernebben. Så er ordet overført på to måtar: Brukt om folk er ein gallernebb ein som galdrar og syng, med gnellande mål, eller som pratar mykje. På Høylandet er det overført om ytste spissen på mønsåsen. Galder er bråk og larm, men også blåster (vindgalder).

23.2.21: Fagnande

”Blid og fagnan” – seiemåte frå Leka, i ordsamlinga som har gått over fleire år i den kommunale nettavisa Lekaposten. Forklart som «blid og tilfreds». Han gamle Ivar Aasen veit å ”sei tå” at fagnande er ”værd at modtages eller nyde nogen Opmærksomhed”. Han gjev også att eit eksempel frå Helgeland (i bra geografisk samanheng med Leka): ”eg veit ikkje, om eg er fagnande” (”siges naar man kommer hjem fra en uheldig Reise”.

Dette heng sjølsagt i hop med verbet å fagne ’ta vel imot; hylle, traktere’ (bl.a.), fagnad ’glede, hyllest’, fagning ’hyllest, jubel’ (”hauste stor fagning”) og fagnamann ’aktverdig mann; heidersmann’. Røter direkte til norrønt, og vel rekna som typiske nynorskord. Men dei har dialektgrunnlag, og er verken rare eller kunstige. Brukelege både for fark og fagnamann.

17.2.21: Kaldpotet

Kokt potet som er kolna, seier Norsk Ordbok heilt presist. For å kunne kallast kaldpotet, må ho altså ha vore kokt først. Det er noko anna enn råpotet. Så er det eit par motstridande utsegner om korleis kaldpotet verkar på sinnet. Ottar Aas på Inderøya seier ”e du tongsint, så ska du eta kaillpotedes”, medan stjørdalingen Robert Husbyn hevdar at ”enn bli tongsint tå å eta kaillpoddes”. Folk får teste ut og sjå kven som har rett. Begge var svært habile informantar og tradisjonsberarar. Dei på Senja vil visst halde med førstnemnte, altså at kaldpotet skal hjelpe når ein er bedrøva.

I Selbu er kaldpotet brukt overført om ein uvøren, uredd person (ein kaldfisk). Øyalf Endresen siterer ein bonde der oppi på 1970-talet, som sa til drengen etter at denne hadde skrudd av lokket på bensintanken på traktoren og lagt det heilt inntil ein av polane på batteriet: ” – Du e nå ’n kallpotet, å”.

16.2.21: Attpåklonk

Den aller første novella Alf Prøysen skreiv, var ”Skolissene”. Her var det også at han begynte som dialektforfattar. Det er ei som ringer i matklokka for å få folket inn til måls: ”Hu tok blikket fra skaubrynet, ringte hardt et par gonger og samla all si makt og drog i tauet foruten å sleppe det tilbars. Da stoppa klokka med en gang. Det var ei gamal overtru i Hedemarksbygdene, at den som itte greide å slutte ringinga med eit par harde klonk og ingen attpåsleng, fekk så mange lausonger som klokkeslaga etter tauet var stramme. Hu Inga tenkte itte større over detta; men det var en gamal vana frå den gongen hu flaug laus og ledig heme på Håkensbakken og ringte tel måls. Det var særlig en sommar hu varde seg væl for å få ”attpåklonk” … ”

15.2.21: Undertrådlaust (”poinntrålaust”, ”onntrålaust”)

Når undertråden manglar (er gått av) under sauming med symaskin. Undertråden (”poinntrå’n”) er tråden som kjem opp under tyet frå ein spole nedi maskina og flettar seg til hovudtråden. Når det er feil med den, hører ein det gjerne på lyden. Samansetninga er notert frå nokre ganske få plassar, men går nok mykje vidare: ”poinntrålaust” (Hemne), ”puinntrålaust” (Eide på Nordmøre), ”onntrålaust” (Sunndal) og ”ondetrålaust” (Hareid på Sunnmøre. ”issa, e kje de ondetrålaust no igjen”).

Overført kan det brukast om noko som er håplaust, meiningslaust, dumt, når det raklar eller står i stampe i det heile (opplyst slik frå Eide, i Ingvar Øiens ferske ordsamling).

12.2.21: Meinis

Is som er til hinder for ferdsla på fjord og sjø, enten fordi han er for tjukk til å laga råk i eller for tynn til å gå på (Norsk Ordbok). Is som er til mein, kan ein også seie. Belegg spreidd rundt ikring over heile Sør-Norge, i alle fall til og med Sør-Trøndelag (stadig i følgje Norsk Ordbok). Men vel også kjent lenger nord. På søre del av Vestlandet puttar dei gjerne inn ein binde-s, slik at det blir meinsis.

Leif Halse fortel i bygdeboka for Todalen om situasjonen der i bygda: ”Så visst som det er vinter, legg sjøisen seg og stengjer for dampskipsferdsla. Ofte er det mein-is på sjøen, og da er landvegen einaste sambandsåra med bygdene utafor” (s. 17)

11.2.21: Kammarhane

Hans Ross (Norsk Ordbog, 1895) har greidd å fange opp utruleg mange nedsettande ord for person. Kammarhane er eitt av desse. Ross har funne det på Nordmøre, og forklaringa hans er «Møddinghane; Skjældsord». I den nyredigerte Norsk Ordbok har ein teke dette bokstavleg, og definert ordet slik: «hane som sit på mottingen (nytta som skjellsord)». Motting = mødding = møkkadunge.

Eg trur kanskje ikkje ein skal ta det fullt så bokstavleg dette med hanen som sitt på møkkadungen, og eg er i tvil om kammarhane  nokon gong har hatt ei slik betydning. Eg trur det er danna direkte som skjellsord, med kammar (mannskit) i nedsettande meining. Sjøl har eg notert kammarhane som skjellsord i Rindalen, og det har vel om lag same innhald som «dritsekk». Møddinghane, som Ross fører opp, finn eg ikkje i danske ordbøker.

Men det hører med i bildet at eg ramla borti ordet hos Arthur Klæbo: «Veslehuset hans Pålina-Peder  er så smikkande fullt at kammarhanane stikk opp i bakenden på tausene, det har eg sjølv sett» («Fest i vest», s. 152-153).

10.2.21: Krusdo

Vassklosett. Spøkefullt ord, registrert frå Volda og somme andre plassar på Sunnmøre. Den ordhage voldingen Arthur Klæbo har funne plass til det: ”Ein mann bygde seg eit fint hus med mange rom og bad med vask og toalett. Ulukka var berre at kommunen var ikkje ferdig med kloakken sin, difor kunne sjølvsagt ikkje krusdoen brukast om han var aldri så varm og koselig å sitje på, mot gamle, velbrukte trebenken i veslehuset, der ein risikerte å få fliser i bakenden” (Fest i vest, s. 106). Det er vel i den første tida med vassklosett at dei sette eit slikt namn på det.

Krusdass har nok også vore sagt, men det kjenner eg berre frå ei historie om den legendariske herredsagronomen John Røen i Rindal, attgjeve i årsskriftet til Rindal Heimbygdlag i 2012. Det var uttakingsrenn i Rindal før vinter-OL i 1952, og Røen var med som frivillig. Da kom det ein kar bort og spurte om det fanst toalett for publikum. Og han fekk svar: ”Jau da, oss he krusdass i kjellara på samverkelagja, der slepp du å kræst å!”

Porselensdass kan nok også ha vore eit namn på vassklosettet, men det veit eg berre av som personkarakteristikk: ”fornikla postelinsdass” om eit kvinnfolk som var i meste laget fin på det. Det var tanta mi frå Øksendalen som kom med det.

8.2.21: Vond penning

”Han e vær’ enn o’n pænningjen”. Dette uttrykket fekk eg frå Arnfinn Aune på Hitra tilbake i 2020. I følgje han var det bruka svært nedsettande om ein ubehageleg mannsperson. Arnfinn lurte på om det kunne skrive seg frå uærlege pengar, som ikkje er varige og som fører ulykke med seg.

Den vonde penningen er eit begrep i folketrua. Det tilsvarar ein lykkeskilling, men denne mynten er ”vond” fordi det er knytt trollskap til han. Kolbjørn Skaare skriv om dette i boka ”Mynt i Norge”. Den vonde penningen er slik at har du først fått han, kan du betala kva som helst, og du kan veksle han bort, men han kjem likevel alltid tilbake til eigaren. Men du blir ikkje lykkeleg med ein slik mynt. Du får ikkje sova av frykt for å miste han. For å bli kvitt den vonde penningen ein gong for alle, skal du ro utpå eit vatn, under det høgaste fjellet, og kaste mynten attom deg utan å sjå etter han. Det verkeleg skumle er at du får tak i den vonde penningen frå styggen sjøl. Svartebøkene har råd om korleis du skal mana han fram og få han til personleg å gje deg denne ulykksalige mynten.  

5.2.21: Den frosne og den svoltne

”Ein fryssinn ska ikkj legg inni omn” i følgje ei gammal ordtaksamling frå Stjørdalen. Da går det nemleg for mykje ved. Dette ordtaket har gjerne med eit tillegg om mat, slik som i denne litt nyare versjonen frå Stjørdalen: ”den fryssinnj ska ikkj lægg innji omn; den svultinnj ska ikkj låttå ti gryta”. Denne viktige innsikta finst i mange versjonar. Her er Ivar Aasen sin: ”han skal ikkje vera frosen, som legg i omnen, og ikkje svolten, som slær i gryta” (Norske Ordsprog, med heimfesting til Trøndelag, Valdres og fleire). På Karmøy lydde det slik: ”den frosne ska kje leggja i ogen, å den svoltne ska kje sjera i gryta”. Og i Eidskog såleis: ”den svultine skær itte laga maten, og den frøsine itte reise på værmen”

4.2.21: Fosshogg

Mikkjel Fønhus har ei dramatisk skildring av tømmerfløting i boka «Der villmarka suser», der vi les bl.a. dette: «det karen ville, det var å komme seg ut på den tømmerhaugen som sto midt i elva, ovafor fosshogget». Også Tarjei Vesaas brukar ordet fosshogg, men det er ikkje sikkert han meiner akkurat det same.  Norsk Ordbok gjev opp to tydingar: Den første er liten foss eller stryk. Ivar Aasen har dette frå Telemark, og vi må vel rekne med at det er dette Vesaas legg i ordet. Ei målføreopplysning frå Nordre Land stadfestar dette; der er «fosshøgg» ein liten foss der vatnet fell beint ned, i lause lufta. Liknande også fossahogg frå Ulvik i Hardanger. Men frå heimbygda til Mikkjel Fønhus, Sør-Aurdal, blir det opplyst at «føsshøgg» er kanten der fossen begynner, der sjølve fallet tek til. Det blir det same som fossbrot (Setesdal, etter Hans Ross), og fosshuggu (Våler i Solør) og fosshuvu (Trysil). Dette siste har vi vel også i gardsnamnet Fosshauet («Fosshode») i Klæbu. Garden ligg ved øvre enden av Fjæremsfossen.

2.2.21: Fråde (froddo, fruddu, frøå)

At «fråden stod om munnen» kjenner vi frå skrift. Her er det ein forskjell mellom skriftmålsformene våre, slik at på bokmål heiter det fråde, men på nynorsk må det heite frode. Opphavet er norrønt froða.

«Jamvektsord» av dette slaget, og med denne lydstrukturen, får gjerne utvikla eit utal dialektformer. Desse er det gjort greie for i oppslaga både i Norsk Ordbok og Trønderordboka. Såleis får vi f.eks.  frøa på Fosen og i Ytter-Namdalen, frøå på Nordmøre, frøo i Hemnebygdene og Aure, fro i Meldal, fru’ i Oppdal og Rennebu, frö(e) i Gauldalen, fraue på Røros, og fruddu/froddo/fråddå i indre delar av Nord-Trøndelag. Froddo har vi også i Namdalen, først og fremst i indre strøk der.

Det betyr oftast skum, både det som kjem ut av kjeften («grisen taugg froddo så det valt tu kjæfta», Verdal), men også f.eks. på mjølk. 

Så er det også namn på matrett somme plassar. Stundom er det synonymt med dravle, elles kan det vera små ostklumpar, eller den tynne osten som skil seg ut og legg seg oppå mysa når ho kokar opp etter at kvitosten er teken ut (mussufro i Meldal, mussufru i Vuttudalen). Tyding «laus masse» er innmeldt frå Eide på Nordmøre: «ball’n vart berre frøåinn». Olav Duun nyttar det til å skildre verforhold: «Sørfjorden låg i ei frøa».

1.2.21: Tviskinnast

«Det tviskinnes fer augom min» er ein gammal seiemåte frå Stjørdal for at ein ser dobbelt. Dette er helst ei omforming av tvisynast, for tviskinnast betyr (opphavleg) heilt andre ting. Dette er eit ord som nok er på veg ut i dag, så ein må gå til eldre kjelder og arkivmateriale. Opplysningane er først og fremst samla i Norsk Ordbok. Tviskinnast ha vore brukt om hud som deler seg i to lag, når ein går i hudskifte (slik bl a i Ålen). I Velfjord på Helgeland har dei sagt det om lêr i sko som kløyver seg. Og så er det brukt somme stader på Vestlandet om blører som dannar seg i flatbrødleiv eller potetkake (Sulda, Masfjorden, Vik i Sogn). Råda mot dette er å tvisteikje flatbrødet, seier Hulda Garborg: «Daa er ein trygg for at det ikkje tviskinnast, og braude vert sprøare» («Heimestell», s. 46)

29.1.21: Eittleite

Mor mi brukte eit uttrykk når vi hadde tenkt oss ut på ein tur som ho såg for seg kunne bli langvarig: «Dåkko kjem no vel ikkje att færre ettj-let'» – det kjem nok til å bli heller seint, meinte ho. Ein informant frå Averøya har sendt inn eksempel på liknande bruk til setelarkivet for Norsk Ordbok. 

Leite handlar som vi ser om tid i dette tilfellet, og eittleite kan da også bli brukt om ein gong (før) i tida («det var slik eittleite»). Men den mest kjente bruken har vi nok i uttrykket «på sitt eittleite» (sjeldnare: «i sitt eittleite») – i sin beste alder, på sitt beste. I Gudbrandsdalen er dette mykje utbreidd: «ha e vori på mitt eitt-læte, skulle’n fått juling» (eksempel innsendt frå Fron). Men det går også vidare – til Hedmarka, Toten, Valdres og Land, i alle fall. Eit visst innpass har det til og med fått i skrift, sjå berre på dette sitatet frå Gudbrandsdølen/Dagningen (15.6.2011): «de aller fleste av oss som har passert vårt eittleite, husker naturligvis gode ting fra tidligere tider»

28.1.21: Eldmus

Vi held oss til omnen, no med eit ord som truleg er ganske lokalt. «Det er ei eldmus i omnen», sa dei i Andenes når det gnistra og peip. Det er vel det same som «leverspip(e)», sjå «Dagens ord» 16.1.2016. Men eldmus er bruka også i ein annan samanheng i Nord-Norge. Når ungane felte ei mjølketann, kunne dei kaste henne på varmen og seie: «Eldmus, eldmus, gje meg ei gulltann, så skal du få ei beintann». Meir vanleg har denne regla berre «mus, mus…». I alle fall ser det ut til at ein har forestilit seg eit slags pipande vesen inne i elden.

27.1.21: Brurafølgje

Når sotet brenn og vandrar i omnen (Helge Husby, Gyl i Tingvoll, i kommentar til «Dagens ord» i går. Også om gneistar eller eldstripe på gryte. Brur(e)ferd er det også kalla. Det er flest opplysningar om denne overførte bruken av orda frå Nordmøre og Trøndelag, men også litt frå somme austlandsbygder. Brurfolk, brurapar (Åfjord) og kjerkfolk kan bli bruka på same måten, og kjerkhop i Oppdal. Finnbryllaup kan det også heite.

Det kunne vera varsel knytt til dette, som at det skulle bli vind, og kva vindretning ein kunne vente seg. Somme tok det som teikn på kor lang brureferd ein ville få. I Beitstad var brurferd («brufal») når glørne gjekk opp, og gravferd om det motsette. Når ein gneiste skilde lagg med «brurefølgjet», sa dei i Selnu at «den då (den der) riar’n to ut».

26.1.21: Fisbrånne

Når det ikkje vil brenne ordentleg i omnen og veden berre ligg og «fis», kan det bli kalla fisbrånne. Eg har truleg fått med meg dette ordet frå morfolket mitt i Øksendalen. Sisteleddet er derimot eit vidt utbreidd ord som betyr brann, brenning. Det skrivst brune og har uttalevriar som brånna, brånnå o.fl.

Liknande bakgrunn har fessvarme (Ringerike) – dårleg varme av sur ved som ligg berre og ryk og dampar. Hans Børli veit også å fortelje om ein som «gjorde opp en liten fisværme».

«Berre eldsløkkja til ved» kan det heite i Astafjord og Ibestad om dårleg ved som heller sløkkjer elden enn å kveikje han. Og på Røros heiter det seg at veden er daubrent når han berre ligg og ulmar med liten trekk, utan lys og flamme.

Vi hektar til slutt i dag på ein liten reprise på omnkjerring, som var «Dagens ord» 19.9.2016: Det var mor mi, frå Øksendal, som tala om å laga omnkjerring. Det var når det slokna att i omnen etter at det hadde begynt å brenne, f eks om ein skrur igjen trekken for tidleg. Ein annan informant frå  Øksendal seier at det er når det brenn baki omnen, men ikkje frammi.

Fleire stader i Nord-Norge er omnkjerringa eit vesen ein såg for seg heldt til inni omnen. Det er ho som lagar lyden når det pip i halvrå ved.

25.1.21: Rauva mi te rokkhjul

«Jau,  rauva mi!» er eit forakteleg utrop som kommentar til noko ein har dårleg tru på (dette er ikkje meir verdt enn bakenden min). Men så finst det nokre variantar der «rauva» er kopla i hop med «rokkhjul», truleg mykje på grunn av bokstavrim-effekten: «Jau, rauva mi te rokk-kjul og hyppa mi te snor» (Oppdal, hyppa er kanskje ein slags stakk?); «jau, rauva mi te rokk-kjul og dæ ander te snell» (også Oppdal); og «ja vesst ja, ræva mi te rokkhjul og resten te snor» (Surnadal). Men den mest utbygde varianten kom inn heilt nyleg på ei nyoppretta (eigentleg revitalisert) facebook-gruppe for ord og uttrykk frå Sunndal: «jau, rauva mi te rokkhjul og kjerringja te snor, så dansa i sjøl oppå»!

21.1.21: Gi rygg

Gi opp, gi seg, gi etter. Godt forklart av Arnfinn Aune frå Hitra: Vike plass fordi ein ikkje strekk til lenger, ein har utspelt sin rolle. «Gamle fordomar må gjeva rygg» skreiv gode gamle Aasmund O. Vinje. Uttrykket har vore bruka ein del i skrift, blant anna av Olav Duun. No er det så godt med det at ein kan leite rundt i Nasjonalbiblioteket (bokhylla.no) og finne flotte eksmpel. Den 3.9.1938 står det i avisa Nordmør at «enten må kommunen ta en håpløs kamp eller gi rygg straks». Men på Sunnmøre er det visst von om mildare vêr i slutten av mars 1947, og «då må no vel telen gi rygg» (Sunnmøre Arbeideravis 29.3.1947). Og i Firda Tidend 30.5.2008 er det ein som hermar etter bestefar sin i Hyen, i starten på den tyske okkupasjonen: «Eg lurer på kven skal fyrst gje rygg av meg og tysken»

20.1.21: Vidare inna enn uta

Folk som er «viar in(n)a enn uta» har meir i seg enn det kan verke som, dei er likare enn dei ser ut til (interesserte kan slå opp i Norsk Ordbok under vid, tyding A 4b). Dei kan ha godt vett og eit rikt indre tankeliv om dei kan sjå tuslete ut. Tett belagt i Trøndelag, særleg i det ganle sørfylket og i Innherredsbygdene. Men ikkje ukjent utanom dette området heller. For eksempel ser vi i Årbok for Namdalen (1977, s. 12) om ein som «var kanskje ikke så imponerende av utseende, men var av dem som var viar inna enn uta». Nordmørsforfattaren Bjarne Østbø har også funne bruk for vendinga: «Han Hans innpå Brottet var ein hendt arbeidskar. Ein spekulant au, viar inna enn uta». Truleg kan det forekomma i Nord-Norge også, jf. «Vett og uvett»: «han va viar ijnne så han va ute dejnn karen» (s. 62, merk her elles «så» i tyding ‘enn’). Aller oftast er nok dette meint rosande: «de va ein stor ros aa vaarraa viser ina enn uta» (folkeminnesamlaren Karl Braset frå Sparbu). Men ein svært påliteleg informant frå Hitra seier at det også kan brukast om folk som er innfule og ikkje er den dei gir seg ut for.

For eit liknande uttrykk («ikkje all der ein ser han») sjå denne spalten 7.10.2020.

19.1.21: Fattiglaup

Fattig stakkar. «Du er ikke noen fattiglaup, men en proletar, sosialist», forkynte Martin Tranmæl i 1920. Truleg har han med seg dette ordet heimafrå Melhus, for det har tydeleg trønderpreg. Vi finn det på trykk i trønderske aviser, og i trøndersk memoar- og lokalhistorisk litteratur. For eksempel hos Bjarne Tvete, Trondheim, som ein stad skriv om ein som «ventet på et nådens brød som en annen fattiglaup». Og i bygdeboka for Leinstrand får vi høre om «fattiglauper og almisselemmer». Julenummeret til Stjørdalens Blad i 1982 har eit intervju med Gunnulf Moa om Ole Vig, som med utgangspunkt som «husmannsgut og fattiglaup frå Vikmarka» kom seg bra fram i verda. Ordet fattiglaup er nok litt gammaldags i dag, men er truleg fullt levande. Så seint som i 2004 får vi i det nemnte Stjørdalens Blad klar beskjed om at «kommunen er ingen fattiglaup».

Samansetning med -laup fell fint inn i eit kjent trøndersk mønster for å laga ord som karakteriserer personar, som farklaup, fjakklaup, skrytlaup og tammmelaup.

15.1.21: Forgifte seg

Dette skulle ein tru måtte bety å øydelegge seg med gift, men sjå kva vi finn i dette sitatet: «Han var sjøl kommen av småfolk. De kunne umulig begripe seg på ham. Men det var vel fra kona det kom, det hadde en sett så mangen gang før. Det hjalp ikke om karen var aldri så bra, han hadde forgifta seg, og det var hele feilen. Gud vet om han ikke kjente seg litt simpel attmed et sånt damemenneske» (Kristian Kristiansen: Brev til Stefan, s. 80-81).  Her må det jo bety å vera uheldig med giftinga, og i dette tilfellet er det nok ein som har gifta seg over sin stand. Eit anna eksempel er ganske ferskt, frå 2009 (avis): «ho vart forelska og forgifta seg med ein mann i Ukraina».

Sjølsagt har vi å gjera med eit ordspel. Det kjem også tydeleg fram i denne regla frå Nøtterøy: «Elsk, men forelsk dæ inte, låv, men fårlåv dæ inte, jift, men fårjift dæ inte».

14.1.21: Lusfrost

Bitande kulde, så kaldt at ein kunne henge ut skinnfellen for å bli kvitt lus. Ordet er kjent frå Rana (Hemnes, Nesna, Nord-Rana), også med uttalen lusfrøst. Men fenomenet er vidare kjent, at lus og luseegg døyr i streng kulde. – Eg vil heller bli koka i sju lute, enn ligge ei vinternatt ute, skal lusa ha sagt.

I Rana sa dei også det når det var veldig kaldt, at «i dag ser han ikkje blidt på nakjen mann». Elles er jo Østerdalen kjent for sterk kulde, med konkurranse mellom Alvdal og Tynset. Ein tømmerhoggar skal ha fortalt at det var så kaldt der oppi ein vinter at det var 40 minusgrader tre månader i strekk. Og det var ikkje vanlege grader heller, for kvar grad var tre tommar lang!

13.1.21: «Fanten den sommo»

I går kveld fekk eg ein leveranse med ved. Det var avtalt 15 sekker, men eg let meg overtala til å ta 20. Da tenkte eg skit la gå, eg er no «fanten den sommo». Same fanten, altså. I dette ligg det vel at det går for det same, det gjer ikkje noko frå eller til, eg er like fattig. Eg kjenner det frå Indre Nordmøre, både Sunndal og Surnadal kommune. Det viser seg at forfattarar som Olav Duun og Jens Tvedt har bruka uttrykket, og likeeins Olav Gullvåg, som i dette eksempelet: «han vilde heller vera fanten den same enn å ta imot noko som ikkje var ærleg hans». Og ein kar som er sitert i ei avis, seier: «eg er fanten den same og kjøper skinna dine usedde». Her er det vel fant i tyding ‘fattig stakkar’ vi har å gjera med. Eit uttrykk med liknande struktur er «tosken den same», som vi også finn hos Duun.

12.1.21: Å skre orda

”Han skredd itj orda ti’n” – da sa han sanninga eller meininga si rett fram utan å legge fingrane mellom. Belagt frå alle delar av Trøndelag, men ikkje berre der. Det er god samanheng over til det austafjelske, med liknande uttrykk heilt ned til Oslo og Østfold. Så er det da også komme med både i Bokmålsordboka og Det Norske Akademis Ordbok. I den sistnemnte er ”skre ordene” forklart med ”være forsiktig med hva man sier”. Men det er nok helst bruka i nekting, slik også i eksempelet som er sitert i NAOB, frå Hans Børli.  Nynorskordboka har verbet, i forma skræ, men ikkje sambandet ”å skræ orda”.

Å skre eller skræde er her i tydinga ’sortere ut’. Ein sparar ikkje på orda når ein ikkje skrer dei. Verbet kan også bety å sløse, spille, øyde bort, utnytte dårleg. Det kjem frå lågtysk schraden ’skjera, snitte’ og er såleis i slekt med skreddar.

11.1.21: Eldhest

Stor vedkubbe eller vedskie som varmar lenge (f.eks. utover natta). Typisk trønderord, med tyngdepunkt i Nord-Trøndelag. Kjetil Dillan fortel at ein eldhest ikkje var kva stor vedkubbe som helst. Han måtte ha visse kvalitetar som gjorde at han brann lenge. Det kunne vera ei rot som ein fann nedi jordbandet, eller ein seinvaksen, hard stokk med mykje kvist.

Litt supplerande opplysningar er innkomme frå Overhalla og Grong: Ordet kunne også bli brukt om ein arbeidskamerat som det var god varme av i tømmerkoia, gjerne også ein som «sleppte vinden» og fyra på den måten. Og det har også vore sagt om ein overaktiv mannsperson, særleg i samband med festing og damer.

Det finst mange andre ord for slike store vedkubbar som gir langvarig varme. Eitt slikt er ølkabbe (til øl med tjukk l = varme); eit anna er gløskubbe, som Erik S. Viken frå Oppdal lanserte nyleg. Inge Krokann har brukt det ordet i ein av sine romanar.

7.1.21: Godbrødstykke

Snill person, kanskje særleg om kvinne. Kjent frå Inner-Namdalen (Grong, Harran, Høylandet) og hest bruka i nekting: «ho va just itt nå gobrøstykkj». I ei forteljing i julenummeret til Namdal Arbeiderblad i 1958 handlar det om eit ektepar som vel å «splitte opp». Det hadde kanskje sine grunnar, for «noe godbrødstykke var vel ingen av dem». Etter Norsk Ordbok er godbrød to ting: For det første flatbrød av finare mjøl enn vanleg, for det andre (søtt) bakverk av ymnse slag, til kaffemat. Det er vel flatbrødet det er tenkt på i eit par vendingar om godbrødsruva (-stabelen): «det hi drøppi ni gobrøruvan heinnes» (Verdal) om ei som har ei dotter som er «komme i ulykka», og «det kom ein dråppå oppi gobrøsruva heinnes» (Inderøya) når sønnen til ei «stornosa» kjerring er «uheldig» med ei jente som ikkje er bra nok.

4.1.21: Å felle oppi

Felle eit tre slik at det blir hengande fast i eit anna, som dermed også må fellast. Dette kan skje i tett skog, men vante hoggarar greidde vel oftast å berekne slik at dei unngjekk dette. Likevel seier Paul Tage Halberg i boka «Den stolte sliter» (om skog- og landarbeidarane 1900  1990) at dei fleste dødsulykkene under tømmerhogging skjedde i nettopp slike situasjonar. Og i årboka for Velfjord historielag (2003, s. 69) står det om ein instruktør som skulle vise felling med motorsag under ein skogdag. Det første han gjorde, var nettopp å «felle oppi». Han syntest dette var leitt og tok seg svært nær av det. Men da var det ein gammal, erfaren skogsarbeidar som tok ordet og sa at einaste måten å unngå å felle oppi, var å halde seg heime og ikkje dra til skogs.

Reint språkleg er «å felle oppi» naturlegvis å felle oppi eit anna tre, men blant skogsfolk er dette underforstått.

21.12.20: Tvert som ein syl

«De ska bestillas tvært som inn syl» – lovnad frå butikken som hadde gått tom for ei etterspurt vare. henta frå eit herleg stykke i Uke-Adressa no sist laurdag (19.12.) med masse gode eksempel frå dialekten i Meråker. Fort, brått, med det same, på raude rappet betyr jo dette, og det er vel å oppfatte som ei humoristisk forsterking av «tvert» i samme betydning. Ein syl er jo alt anna enn tverr, men det kan kanskje ha verka inn at sylen kan bryte fort igjennom noko.

Uttrykket er målførebelagt nettopp frå Meråker, pluss Skogn og Verdal. Det siste høver bra med at forfattaren Bjarne Slapgard gjer bruk av det fleire gonger. Men det går nok vidare enn som så. Eg er rimeleg sikker på at det er/var bruka også heime, i Sunndalen. Ein trønder skriv i Klassekampen 13.1.1979, det er spørsmål om å greie å halde avisa oppe som dagsavis: «Mangle dokk korrespondenta? Æ mælde mæ, tvært som ein syl». Forankring i Rørosdialekt har denne ordren i ei juleforteljing i Arbeidets Rett 27.12.1999: «legge møssa ifråi – tvert som en syl!»

18.12.20: Piksnø

Ein slags mellomting mellom regn og hagl; tørre, kvasse små snøfliser. Det blir nesten som små isnåler, og ein kan kjenne at det stikk når dei treffer. Det er vel derfor det har vorte kalla piksnø i det vi med litt godvilje kan kalle ein midtnorsk ordteig. Kjerneområdet er i indre Sør-Trøndelag (Oppdal, Rennebu, Meldal, Orkdal, Budal, Singsås). Vidare kan vi legge til Sunndal i sørvest og Os i Østerdalen i søraust. Vi noterer også ei enkeltopplysning frå Hillesøy i Troms. Somme vil heller kalle det piggsnø. Det er den forma Inge Krokann brukar, den einaste forfattaren eg har sett nytte dette ordet på trykk. Ideen bak blir uansett den same.

Piksnø opptrer gjerne om våren, og elles før overgang til mildare vêr.

17.12.20: Forsagd

Å arbeide på forsagd, eller ta på seg noko på forsagd, er det same som å arbeide på akkord. Forsagd kan, som akkord, vera både avtalen som blir gjort og den arbeidsmengda som skal gjerast. Forsagdarbeid er det same som akkordarbeid.

Denne nemninga ser ut til å ha vore kjent og bruka vidt ikring. Opphavleg tyder det «sagt føreåt», og det går tilbake på eit eldre dansk adjektiv forsagt. Poenget er at det er gjort ein avtale på førehand.

Somme plassar går det an å gjera noko på forsagd – med fritt forsett, på formon (Gjemnes, Budalen). Men dette er eit avvik.

16.12.20: Bær i bjønnarauv

Den truleg eldste kjelda til norsk dialekt etter den store omforminga frå gammalnorsk til meir moderne norsk er ei samling med grammatikk og ordtøke frå Vest-Agder. Denne fanst som handskrift i det kongelege bibliotek i København og vart trykt i 1911. Samlinga må vera frå første halvpart av 1600-talet. Som opphavsmann er foreslått Jørgen Thomassøn, prest i Kvinesdal frå 1610 til 1655, og elles stamfar til den no så kjente slekta Willoch. Men her finn vi blant ordtøka: «dette herre forslær som Bær i Biøndsrovna». Det forslår lite, visst særleg bruka om for lite mat. Seiemåten har overlevd opp mot vår tid: «det var som bær i bjønnsrev» (Masfjorden), «da e so bær i bjøynnjaræv» (Vanylven) og «det er som å kasta ber i bjønnsrauvæ» (Bjerkreim). Tydinga er den same – det er for lite, det forslår ikkje, er bortkasta og verdilaust. Varianten «som boss i bjønnsræv» finn vi også, blant anna hos forfattarane Ragnvald Vaage og Ivar Eskeland. Bokstavrimet er i behald her også. Men det ser ut som vestlendingane har teke best vare på dette gamle uttrykket.

15.12.20: Dagsing

Arbeid for daglønn; (tilfeldig) arbeid der ein får betalt dag for dag. Altså til forskjell frå akkord, og frå fast månads- eller årslønn. Arbeide på dagsing, gå på dagsing, fara rundt på dagsing kan det heite. Ordet ser ut til å ha vore ganske vanleg. I Det Norske Akademis Ordbok (NAOB) reknar dei med at det er laga av ei forkorta form av dagsarbeid pluss suffikset -ing. Dagslønn kunne vel også vera ein kandidat her. Som reint verb å dagse er det visst meir sjeldan. Til slutt eit sitat med eksempel: men han var tyaug og trottug i arbeidet, anten han svara plikta si eller var ute på dagsing for åtti øre dagen (Hans Hyldbakk; Streiftog i bygda, s. 80)

11.12.20: Vaske seg all igjennom

«No ha i vaska me all igjåno». Slik herma dei etter ein gammal sunndaling, han hadde ein telefonprat med ein kamerat da begge var i ferd med å ta helg. All igjennom betyr jo tvers igjennom, heilt ut, så dette kan kanskje synast litt drastisk. Men det betyr rett og slett å ta full kroppsvask, å vaske seg over det heile.  Det heiter «vask se all igjännäm» på oppdaling og «vaske se all igjønøm» i Nord-Gudbrandsdalen. Når ein har vaska seg all igjennom, kjenner ein seg god all igjennom. Men er ein ute i regnet, kan ein bli våt all igjennom.

10.12.20: Til dundas

«Det går te dundas» betyr at det går gale, skeis, nord og ned, i hundane, til helvete. I stilnivå nærmar nok dette uttrykket seg slang; du vil neppe finne det i offentlege dokument. Men det kan likevel dukke opp i seriøse samanhengar, som dette eksempelet frå Årbok for Fosen historielag: «Alt gjekk til dundas, Norge mista sitt sjølvstende» (2007, s. 128). To uttrykk ser ut til å ha blanda seg saman: det latinske ad undas ’til bølgjene’, og til dunders, der dunder vel er evfemisme for sjølve djevelen.

8.12.20: Spela basen

Vera den fremste, beste, dyktigaste. Talemåten er eller har vore nokså utbreidd, og vi finn han blant anna hos Ibsen i Peer Gynt. Her er eit greitt og typisk eksempel: «I smia var det han Anders som spela basen» (Hans Hyldbakk: Brev frå barndommen, s. 77). Det kan også brukast ironisk, som i denne passasjen frå Sigurd Lybeck. Det er Gurine i Røyskattlia som kjem inn til Plassbakk-kallen. Denne har lagt ein sekk med moltkart i senga, og Gurine trur at det er eit kvinnfolk han har fått oppi til seg. Den gamle luringen ser ingen grunn til å ta frå henne den trua, og opplyser at det er ein gammelkjærast som har komme og vil friske opp gamle minne. Gurine blir moralsk forarga: – Nei kvinnfolka nå spelte basen. De burde låses inne med syv hengelås».

Etter Norsk Ordbok kjem uttrykket frå nederlandsk «den baas spelen». Det er ofte ganske endefram å overføre språkmateriale frå nederlandsk til norsk. Bas er her det same som bas i tyding formann (i eit arbeidslag). Også det kjem frå nederlandsk, der baas skal ha ei grunntyding ‘onkel’.

Det finst fleire andre uttrykk som tilsvarar «å spela basen», som «å spela mesteren», «spela storen» m.fl.

4.12.20: Snøbom

Snømasse som ved sterkt snøfall legg seg oppå vatn og kan stenge fjord, elv eller bekk. Ein snøbom blir gjerne hardpakka og ugjennomtrengeleg. Vi hører om snøbom som er til hinder for ferdsel på fjorden, eller det kan bli snøbom som legg seg for brukara og truar med å øydelegge brua. Her frå ei skildring av kjøring med hest frå gamle Åsskard til Stangvikkyrkja før i tida, og føreforholda dei kunne bli for: «Hamnesfjorden var attlagt av snøbom, men da dei kom til Vargøysundet var det fin tenoris og hestane skvatt til da dei kom over på blankisen» (Årbok for Nordmøre 1983, s. 43). Vi tek også med denne utsegna: «Far ha mykjy prakk med isen om vintran. Det la seg snybom og vart umuleg å ro» (Hemneboka II, s. 232).

Sisteleddet bom er vel fordi dette kan bli eit stengsel. Samansetninga snøbom er avgrensa til Trøndelag og Nordmøre, kan det sjå ut til.

3.12.20: Badsøle

Grop som hjorten sparkar opp og rullar seg i i paringstida. Kanskje ganske lokalt ord for gamle Stangvik. Det er nemnt i årsskriftet til Stangvik Historielag 2009 (s. 89), og som forklaring til stadnamnet Ba(d)sølå, i stadnamninnsamling frå same område i 1989. Eit meir «offisielt» namn på slikt (som kan gjelde både for hjort og elg) er vel brunstgrop. Også brundgrop, brundgrubbe, brundhol, brundhole (-hullu-, hollo), brundstø o.fl. forekjem.

2.12.20: Brødmangel

Er dette noko ord å kommentere, kan du spørje. Nei, kanskje ikkje, men eg tenker på ein bestemt bruk, som truleg er ganske ny. Vi har ein del talemåtar for uspesifisert tid, ein gong langt atti tida, som «atten hundre og den tid». Gjerne i humoristiske utformingar som «atten hundre og klem-åt» o.l. Mellom desse har vi «atten hundre og brødmangel»: «Det har ikke vært så mye banking og styr her siden attenhundre-og brødmangel, sa Gubben» («Nisse Noppes juleeventyr», s. 65.). Eit anna eksempel: «la oss slippe å sende ungdommen på en ungdomskole fra atten hundre og brødmangel» («Framtid i nord» 19.10.2010). Andre variantar: «nummer flere tusen og brødmangel» (Aftenposten 6.3.2007), «ørten hundre og brødmangel» (Bergensavisen 2.1.2011).

I avisene ser dette ut til å vera bruka mest i Nord-Norge, men også noko i Trøndelag, og i Bergen. Mønsteret må vel vera skildringar frå eldre tid, med uttrykk som «dyrtid og brødmangel».

30.11.20: Avmerke

«Borti avmerkjo» (dativ fleirtal) nemner Tor Helge Gravem i ein kommentar til «avskjeklan», som vi tok for oss 26.11. Dette er truleg mykje meir lokalt, og eg kjenner det berre frå Sunndal og Øksendal. I arkivet til Norsk ordbok er det også ei oppskrift «borti avmerkjå» frå Voll i Romsdal. Nasjonalbiblioteket har belegg som også knyter det til Tresfjord og Vestnes. Ut frå dette burde ein også vente å finne det i Nesset kommune.

Adverbet avmerkjes er sikrare belagt, med mange opplysningar frå Sunnmøre og Nordfjord. Det finst også i Surnadal, og i samlinga «Ord te gagns» er det ein merknad om at «avmerkjes» er så langt av lei at det ikkje finst bytemerke (grensemerke). Det trur eg treffer det rette.

Avmerke er elles kjent i ei anna tyding: særskilt kjennemerke, skiljemerke.

26.11.20: Avskjeklan

Uti/borti/oppi avskjeklan/avskjeklom = avsides, i avkrokane, i utkantane. Gjerne også plassar som er ulendt og vanskeleg å komma fram til, supplerer Norsk Ordbok. Igjen eit ord med nordleg og vestleg utbreiing. Det er flust med opplysningar frå Nordland og Troms. I Trøndelag er det først og fremst frå nordfylket, men det går også inn på sørtrøndersk område i Osen og Roan. På Nordmøre må vi litt ut for å finne det (Tingvoll, Gjemnes, Averøya), og så finst det her og der på Nordvestlandet ned til Nordfjord. Ein meir sjeldan variant er avskjeklingan.

Av- er sjølsagt som i avhol, avkrok og avsides, men sisteleddet knyter seg til det norrøne ordet skekill, som betyr utkant, snipp.

25.11.20: Avsaga (åvsaga) dall

Fara/ligg-ti det/renne som ein åvsaga dall – vera sterkt oppteken, i hektisk aktivitet (med arbeid eller anna), ikkje unne seg kvile. Uttrykket er kjent i Trøndelag og på Nordmøre, og dels også i Nord-Norge. Bakgrunnen er vi nok ikkje heilt sikre på. Ein informant frå Meldal foreslo i si tid at det skulle skrive seg frå «åshåggådall», etter ein husmann frå Åshåggån, som gjorde dallar. Og det gjekk visst fort for seg. Men dette har eg lita tru på; det er nok helst ei forklaring som er konstruert i etterkant. Meir for seg har kanskje det forslaget som vi gir att i Trønderordboka, og som kjem frå Steinar Nilsen på Hitra, at ein utsliten dall kunne ha eit vidt og mangfoldig bruksområde. Etter Magnhild Haalke har vi dette sitatet: «Mama, du ser ut som en avsaga dall. Det er hele bredda mellom trøya og skjørtet ditt» («Dragspill», s. 18). «Du blir snart gammel og avsaget du og», skriv ho ein annan plass («Grys saga II, s. 68). I Rissa har «din åvsaga blængdall» vore bruka som skjellsord. Ein kan også vera eller kjenne seg som ein avsaga dall – sliten, i dårleg form.

24.11.20: Klattersmed

Frå først av ein dårleg, klønete smed. Men så har det vorte generalisert til ein som gjer dårleg arbeid i det heile, særleg ein handverkar. Om utbreiinga, sjå Norsk Ordbok: o2014.uib.no/perl/ordbok/no2014.cgi?soek=klatresmed#ariadne=[[|131441|,0,|klatresmed|]]

Frå Hemneboka hentar vi dette eksempelet, som også gir ei god forklaring: «På mange gardar kunne mannen sjøl eller ein annan laga besag på sledar, innbu og somme slags reiskap. Den som var klønet til slikt, vart kalla «klattersmed», og det namnet vart lagt på somme langt ned gjennom tida.» (bind I, del 2, s. 104)

Førsteleddet er verbet klatre, som blant anna kan bety å gjera dårleg, slurvete arbeid. Det er nok også eit substantiv klatter (det å gjera) dårleg arbeid’ inne i biletet, og norrønt klatr betydde blant anna ‘skade’.

20.11.20: Marklende

Ein skulle nesten tru det var smør på flesk å sette i hop to slike ord. Men marklende er høgst reelt, og det betyr rett og slett terreng eller mark. Kanskje mest sagt i samband med utmark. På indre Nordmøre (Sunndal, Stangvik, Surnadal) er ordet hokjønn, det er snakk om fin eller stygg marklende (ikkje fint og stygt). «Nei, marklennå der e slik at der skoill de ha vårre slept bjønn!» (Du mitt Nordmøre 2003, s. 170. Forfattarar som Leif Halse og Bjarne Østbø har funne god bruk for ordet. I Oppdal er det inkjekjønn, og i følgje Oppdals-ordboka betyr det der slett og steinfri mark. Ola J. Rise har ei litt anna form på det, når han skriv om «jakt i ålmenning og anna morkalende».

Hausten 1960 var ikkje (da heller) alle sauene attfunne i Sunndalstraktene. I Aura Avis blir det framheva som rart at ein «vaksensau med sine to lam er svart borte i eit så fint marklende som Vikfjellområdet» (8. november 1960)

19.11.20: Avleie og avleien

«Avleia tek meg», klaga ei frå Overhalla som ringte inn til dialektprogrammet på Trønderradioen i si tid. Fullgale var det vel ikkje all den stund ho ringte. Men ho meinte da at ho mangla tiltakslyst og gjerne utsette ting. «Avleia tek med det ho fe» er eit gammalt visdomsord frå Snåsa. I det ligg det at det som ikkje blir gjort med det same, men utsett, er det gjerne ikkje så lett å få gjort seinare. Til dette har vi også adjektivet avleien ‘som har lett for å utsette, dryge ut ting’. Orda har eit utbreiingsområde i Inner-Namdalen og på Snåsa, og så finn vi det att nedover Vestlandet. Ei enkeltopplysning frå Gjemnes kommune («ein avleiinn gardbrukar») heng vel i hop med forekomstane i Romsdal.

Orda her er avleidd (!) av verbet å avleie, som kan bety å dryge ut, vel eigentleg å leie nokon bort frå det ho/han eigentleg skal.

17.11.20: Avel og vas

Rot og tull: «det vart berre avvel og vas». Dette uttrykket har slått rot i Nord-Norge og på Trøndelagskysten. Nærheita til sjø og kyst er naturleg, for avel er her ein vase av fiskegarn eller liner. I samlinga med ord og uttrykk frå Stadsbygda lærer vi at å «dra avvel» er å dra fleire lenker med garn som har filtra seg saman til ein stor klump. Innimellom møter vi det omforma til «angel og vas»; på Hitra også «abbel og vas» som ein variant.

16.11.20: Naudanytte («nauanøtt»)

Det var Kjetil Dillan i Verdal som sette meg på å ha dette til «Dagens ord» i dag, når vi opererer med eit «nødlandslag» i fotball. Ei «nauanøtt» eller «nøanøtt» er noko ein grip til i ein nødssituasjon, i mangel av noko betre, både ting og folk. Noko ein nyttar i nauda, ei naudløysing eller reserveløysing: «det va no berre ei nauanøtt», «det kunn no vårrå te ei nauanøtt». Her er eit fint og typisk eksempel, henta frå årboka for Sparbu Historielag: «Dæm» (karfolka) mått å rætterer når nå jekk soinnt, i allfall finn i nauanøtt te så læng» (2002, s. 13). Ei «nauanøtt» kan også vera til erotiske formål, når ein er «opprådd».

Ordet er registrert frå Trøndelag, Nordmøre og Romsdal. Det kan også ha andre tydingar. Den som vil ha full oversikt, kan klikke her og finne det i Norsk Ordbok: http://no2014.uib.no/perl/ordbok/no2014.cgi?soek=naudarnytte#ariadne=%5B%5B|300894|,0,|naudarnytte|]]

13.11.20: Dagomtil

Av og til, no og da; ulikt frå dag til dag (Skogn, Frol, Verdal, Flatanger): «helsa e sånn dagomte» (Flatanger); «kolles e de me dæ? – Å, de e lite dåggåmte, ette som vere e» (Frol); «timene går og dagomtil blåser varm vind inn i skolestuene» (Stjørdalens Blad 25.8.1962).

12.11.20: Kvapen (kvapinn, kvape)

Pløsete, posen, særleg i ansiktet. Dette er den mest utbreidde bruken av ordet, og etter Norsk Ordbok går dette frå Hallingdal og Valdres, Nordhordland og vidare nordover Vestlandet til og med Nordmøre (her berre registrert frå nokre få plassar: Eide, Sunndal og Rindal), og så litt inn i Sør-Trøndelag (Hemne, Oppdal, Rennebu, Soknedal, Budal). Ordet kan også ha andre tydingar. For full oversikt sjekk Norsk Ordbok: http://no2014.uib.no/perl/ordbok/no2014.cgi?soek=kvapen#ariadne=%5B%5B|180570|,0,|kvapen|]]

Ordet har vore såpass utbreidd at det er komme inn i Norsk Medisinsk Ordbok. Legen og forfattaren Idar Handagard har bruka det, f.eks. her: «ein trote som er vatsdrukken eller kvapen» («Doktarboki» frå 1913, s. 194). Ein trote er ein svull eller ei blemme. Arne Horge er ein skribent med eit rikt ordforråd. Her er noko han skreiv i Klassekampen (1.3.2010) etter at Julia Timosjenko tapte presidentvalget i Ukraina: «Og kva kan me råke til å få i staden for Julia Timosjenko? Jau, endå ein mann i dress og slips, og kanhende både kvapen og sidvomba».

Så litt om opphavet. Kvapen kjem frå eit verb kvapa, som betyr å vera våt, å tyte ut væte e.l. Ein austlending vil kanskje kunne bruke slektningen kvapsete på liknande måte. Eit eldre ord for vattersott (unormal oppsamling av væske i kroppen) er kvapsott. Det er slektskap med kvabb, som kan vera blaut jord, men også ein fagterm for ein bestemt sort finsand. Grunntydinga ser ut til å ha vore ‘blaut og fuktig masse’.

11.11.20: Mærskjelling (morrskilling)

Skive, stykke av (morr)pølse («mær», morr). ordet er komme med i den nye, flotte boka «Rennebumålet», av Joar Fjellstad. Rennebu er aleine om dette ordet, ser det ut til, og det er ganske sjeldan at eit ord er så heilt lokalt. Ideen bak er grei nok – pølseskivene er jamført med pengestykke. Arnt Skjerve fortalte om dette ordet på ei radiosending tilbake i 1993, og på grunnlag av dette er ordet også komme med i Norsk Ordbok.

10.11.20: Frøken (frøkjinn, frøkje)

«Frøkjinn graut» er eit uttrykk eg har fått med meg frå Sunndalen, min barndoms dal. Da er grauten feit, kanskje nesten for feit, om det går an å tenkje seg det.

Gløttar vi i arkivet, først og fremst hos Norsk Ordbok, finn vi at frøken i tyding ram, sterk, (for) feit, stinn, (for) søt finst i eit avgrensa område med Sunndal, Surnadal, Rindal, Oppdal, Orkdal, Rennebu, Meldal og Hemne. Frå Aure blir det opplyst at ordet kan brukast om drikk som er for sterk, og i Meldal også om stram lukt som riv i nasen.

Ordet har eit par andre betydningar: På Sunnmøre og i Ringebu kan ein seie det om folk som er friske og livskraftige, har god matlyst m.m. Og så har vi den som truleg er mest opphavleg: djerv, modig, dugande, som er den vi kjenner frå norrønt. Jamfør Fridtjov den frøkne.  Den har overlevd opp mot vår tid somme stader på Vestlandet. Frøken er i slekt med frak(k) ‘dugande, flink, sterk’, gjennom såkalla avlyd.

6.11.20: «Tå og på»

«Det e itj det ein tå ferre det ainner e på» – uttrykk frå Byneset som tilsvarar «ei ulykke kjem sjeldan aleine».

5.11.20: Settarblindkjuk (sittar-)

Kom tilfeldigvis over ei oppskrift frå Meldal i setelarkivet til Norsk Ordbok om denne leiken. Det er ein variant av blindkjuke (blindebukk), der dei andre sett seg når blindkjuka (blindebukken) har fått på seg band for augo. Så sett blindkjuka seg hos ein av dei andre og seier «Gje lyd». Denne må da låte på ein eller annan måte, og så skal blindkjuka gjette kven det er. Treffer han/ho på rett da, må denne vera blindkjuke neste gong.

4.11.20: Halde ausa bein

«Hellj ausa bein» –  «Være forsiktig med å motsi en vanskelig og/eller voldelig person» («Ker du sei?» Ord og uttrykk på Stadsbygda, s. 136).

3.11.20: Brekkasje

Dette er vel stadig eit kurant og levande ord i samband med forsikring. Standardordbøkene våre er samde om at det er skade på varer under transport som følgje av slag eller brot (og altså ikkje vass- eller brannskadar). Det kjennest kanskje litt gammaldags, men Nasjonalbiblioteket har ganske ferske belegg.

Men det kan også bli bruka om det som er knust, eller som NAOB seier: «gjenstand(er) som er skadet eller ødelagt». Eva Joly har ein særskilt variant av dette: «Etter at vi hadde sklidd på Himmelsklia, gikk vi til knekkebrødfabrikken og tagg om brekkasje, knekkebrød i biter» («Korrupsjonsjeger», s. 44). Noko liknande blir kjeksbrott, som dei i Trondheim kunne få frå kjeksfabrikk og bakeri.

I alle fall er ordet brekkasje ei tilpassing av engelsk breakage, til break ‘bryte sund’.

2.11.20: Aumleg (ømle, omle)

Sørgeleg, trist, vemodig – slik har vi definert det i Trønderordboka. Gjerne sagt medfølande. Vi har det i den indre, sørvestlege delen a Trøndelag, med Orkdal, Skaun, Byneset, Gauldalen, Røros, Selbu og Tydal. Uttalen er gjerne ømle eller ømli, somme plassar også omle (Skaun, Hølonda, Horg, Selbu). «Det va ømle kelles de gjekk me hænnøm» (Singsås).

Litt anna betydning er registrert i eldre ordsamlingar frå Østfold og Østerdalen, der er det meir ‘veik, stakkarsleg, liten’. men utan tvil same ordet. Det går tilbake til norrønt aumligr ‘ynkeleg’, som igjen kjem av eit adjektiv aumr ‘elendig, ynkeleg’, og det er faktisk same ord som vårt øm.

30.10.20: Sprotte

Mange stader sønnafjells og somme plassar i Trøndelag ikkje så reint uvanleg om opning, splitt i klesplagg, f.eks. stakksprotte. «Lausaktug fyrkje har lang sprotte» sa dei i Lom.  Lang opning nedover kjolen (så han skulle vera lett å få av seg). Somme plassar kan sprotte også brukast om buksesmekken: broksprotte, buksesprotte. Her kan du sjå meir om forskjellige namn på akkurat det: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2015/01/08/stalldora-er-open/. Ellers også om ei rift i klede. Og sjølsagt som eitt av dei tallause namna på det kvinnelege kjønnsorganet. Det er nok også derfor vi i Sunndalen har fått skjellsordet ei tullsprått‘. Endeleg har vi neversprotte om ei lita, samankrulla never (Surnadal, Nesset).

Sprotte heng saman med verbet å sprette (opp) ‘løyse, skjera opp’, akkurat som sprotne.

29.10.20: Sprotne

Særleg bruka i samband med klesplagg. Når broka/buksa har sprotna, har ho lausna, gått opp i saumen. Men ein kan også seie at saumen har sprotna, eller sprotna opp (att). I den fine boka «Hemnværingen og orda» har Kolbjørn Aune eit artig eksempel: «brurgåmmen tøkt de va sjihlje da brotja språtna på kjerktråppen». Og Hans Hyldbakk går aldri av vegen for å bruke gode ord: «Det var ein skeiv hel som måtte rettast opp att, eit oppsprotna førføtt og mangt anna som laut retterast» («Driva» 23.12.1986). Litt meir odiøst er det når ein i Trondheim kunne (kan?) seie om ei kvinne som hadde mista «dyden», at ho var sprotna.

Ordet sprotne har tyngdepunkt i vestlege og nordlege område, med utlauparar ned i dei store dalane på Austlandet. Sørlegaste belegg er Stange. Alf Torp (og Norsk ordbok) gjev grei etymologi: det er laga til perfektum partisipp sprotten av å sprette, jf. å sprette opp noko.

28.10: Isskote(n)

Det har vore isskote på trappa og vegen her eit par morgonar no. Da må ein passe seg, for da er det eit tynt islag som ein ikkje nødvendigvis blir var. Fort gjort at ein ligg der da. «Det bar ned ei is-skota bratte» (Hans Hyldbakk: Gamalt frå Surnadal, s. 54). Også stokkar og strangar kan vera isskotne. Uttrykket ser ut til å vera avgrensa til Nordmøre og Romsdal. Men det kjem jo av å skyte is(en), som vil seie å få eit lag med is (gjerne i kontakt med varmare luft). Det kan også bety å tine, bli fri for is. I Trondheim har det gått ei historie om ein prest som hadde glømt at han skulle forrette i ein brurviels ein bitande kald vinterdag. Klokkaren gjekk til slutt heim til presten, men han kvilte og kunne ikkje treffast. Da sa klokkaren: «Men når’n våkne,  må di be’n kom ned i Bakk-kjerka og ta med sæ ei bøtt kallvatn, så brura får skjøt isen!»

27.10.20: Dotsupskåp

Lite hengeskåp. Oppdal, på facebookgruppa «Antikviteter fra Oppdal». Dotsupen er dram som blir skjenkt når viltet er felt. Første delen kjem frå lågtysk dot, same ord som høgtysk tot ‘død’ («Dagens ord» 15.9.2013).  Det er nok rett som Morten Dørum seier i oppdalsgruppa, at nemninga dotsupskåp har med bruksområde å gjera, altså ei form for barskåp. «Dotsupskap» er også nemnt som eit produkt frå ei møbelbedrift på Singsås, i ein artikkel i Trønderbladet 8.11.2008.

26.10.20: Blavis(e)

Spøkefullt ord for blad, avis: «lesa i blavisa». Sjølsagt ein kombinasjon av blad og avis, og dermed eit eksempel på det vi kallar teleskopord. Desse er laga med første delen av eitt ord og siste delen av eit anna, slik som moped (av motor og velociped), motell (av motor og hotell) og floragram (av flora og telegram).

Eit par eksempel: «Læs du itte blaviser, gutt?» (Vidar Sandbeck: Husbondens røst, s. 253). «Og så tager dem skriveren uti sin hånd og lufter sine meninger i blavisa» (innlegg i Akershus Amtstidende 27.8.1956).

Ordet står både i Det Norske Akademis Ordbok (NAOB) og i Tryti: Norsk slangordbok. Det har nok ein ganske utdatert klang, men det finst eksempel på det i aviser heilt opp til det siste tiået.

23.10.20: Amasjør

Ord frå blåsarsjargongen (med blåsarar er her meint dei som spelar i korps. Det går vel på å ha rette munn- og leppestillinga, rette muskelbruken, når ein trakterer eit blåseinstrument. Den fysiske spelforma, kan ein vel seie. Det er viktig å ha god amasjør.

Dette er fransk import i ein litt heimsmidd versjon. I ordbøkene vil ein finne det som embouchure, som på fransk betyr munnstykke. Attom ligg verbet emboucher  ‘sette (blåseinstrument) for munnen’ (Det Norske Akademis Ordbok, Bokmålsordboka).

Det gjeld altså først og fremst dei som har eit instrument dei blæs på. Men i dette eksempelet frå Sigurd Lybeck er det overført til spelform og drag på eit heilt anna instrument. Det er Myrenggubben som nærmast har gått amok og øydelagt trommahan spela på: «Det var synd på tromma, snøvlet Myrenggubben. Og je som slo så godt da, gitt. Je har itte hatt slik amasjør på alle de åra je har spelt»

22.10.20: Brekkekkel

Særs ekkel, motbydeleg. Slangord som har lange tradisjonar i Trondheim og som kanskje har oppstått der. Og skribentar med bakgrunn frå denne byen har sett det på trykk (Nils Moa, Gunnar Haarberg, Per Olav Tiller). Nils Hallan overhørte ein gong ein dialog mellom to trondhjemmarar som diskuterte ein dtredje peron: – Hainn e gørlei! – ja, hainn e rætteli brækkækkel.

Om dette ordet såg dagens lys i Trondheim, så har det nok spreidd seg. Sjøl møtte eg det første gongen i ungdomssjargongen i Sunndal på 1960- og 70-talet, og det er nemnt frå plassar som Overhalla, Røros og Frøya (her også i ein variant «bækkækkel», som vi må tru er ei avsporing). Tone Tryti har det med i si «Norsk slangordbok», utan å heimfeste spesielt, og fleire forfattarar har funne bruk for det. Torvald Sund har gode eksempel: «ein brekkekkel fyr er han, ein stuppul til å behandla folk» («Seglet og dansen», s. 212).

Ideen bak er nok «så ekkel at han/ho/det er til å brekke seg (kaste opp) av». Og ein brekkekkel person, ei riktig klyse, blir ein brekkekling.

21.10.20: Olmose (almisse)

I indre Sør-Trøndelag finn vi former som ælmus, ølmus og ælmos om gåve til folk som er trengande, som lid naud. Også i Surnadal: «gi te ålmøss». Dette har mange variantformer utover landet, og alle kan førast inn under ei normalform olmose. Formene er nok direkte nedervd frå norrønt olmusa. Dette er same ord som almisse, som vi nok har importert frå lågtysk, og som langt på veg har avløyst dei formene som går direkte tilbake til norrønt. I Oppdal er det almøss, som ser ut som ei blanding av dei to. Lengst tilbake kjem vi til gresk eleemosyne ‘miskunn, barmhjertigheit’. Betydningsoverføringa har vel gått for seg slik at tiggarane har bede om barmhjertigheit, og så har ordet gått over til å bety sjølve gåva.

Ei olmose kan også vera ein arm, hjelpelaus person, som på Leka: ei ålmås.

20.10.20: Knalen (adj)

«Det e ei knali ti vi levve ti» (Per Vingsand, Osen, i setelarkivet til Norsk Ordbok). Ei hard, lei tid, forklarar han det som, og det kan nok passe ganske bra også i dag. «Det va knale å få te», seier informanten frå Hemne – da er det vandt og rangt, i minste laget. Så er det fleire opplysningar frå Rennebu om at knale betyr trongt økonomisk, armodsleg, fattigsleg, «smått stell».

Ordet finst att i Sunnhordland, der det også betyr ‘skralt, skrøpeleg’, eller ‘rar, merkeleg’men i ungdomssjargongen på Stord har det også fått positiv tyding ‘festleg, storarta, strålande’.

Nokon etymologi vågar eg meg ikkje ut på, og det ser ikkje ut til at nokon annan har gjort det heller. Det finst riktignok eit verb å knala ‘tyne, øydelegge’, men samanhengen er uklår.

19.10.20: Fasi

«Det er ingen fasi på ‘om», kan (kunne) det heite i Orkdal og Meldal (og liknande på Hitra). Da betyr det skikk, gjerd, også utsjånad. Frå Roan har vi dette eksempelet: «Det va itt nå stor fasi på øytjinn (hestane) i denn tia, ætte våronna va færdi». Da var dei utslitne, så ein hadde ikkje særleg nytte av dei. Vi kan også notere eit eksempel frå Bjarne Slapgard: «Endeleg bar det i veg. Men for ein fasi og fart!» (Bestefar fortel, s. 48).

I Norsk Ordbok antyda dei i si tid at ordet kunne henge saman med fasong. Minst like rimeleg, som orkdalingane sjøl har vore inne på, er at vi har å gjera med latin facie(s) ‘form, skikkelse’. Dette ligg elles i siste instans bak vårt ord fjes. Jamfør også uttrykket prima facie ‘ved første augekast, første inntrykk’.

16.10.20: Låttalei’ (låtteløye)

Det er ikkje så godt å bli til «låttalei» – til latter og spott. Da blir ein gjerne drive ap med.  Ordbøkene fører det opp som låtteløye, samansett av lått (latter) og løye (moro, skøy, artigheit). Det siste heng i sin tur i hop med å le.

Samansetninga er for det aller meste belagt frå Trøndelag og Vestlandet. Forma låttalei kan gå tilbake på ei gammal genitivsform hlátrar- i førsteleddet. I indre trøndersk heiter det ofte låttålei; det ser altså ut som eit jamvektsord. Denne kan ha utvikla seg på to måtar: Enten som ei samandraging av lått-og-løye, eller som kontrast til den ytre forma låtta- etter mønster av systemforskjellen som vi har mellom ytre og indre trøndermål i ord som kåmma – kåmmå etc.

Eitt eller ei låttalei/låttålei kan også brukast om den personen som blir til latter, ein latterleg person.

15.10.20: Blidføre

Blidt lune. På indre Nordmøre seier ein gjerne at «ho/han e på bliføra» (dativ) når nokon er blid og i godt humør. Frå Verdal er det notert med dativ fleirtal: «på bliføråm». Den så mange gonger omtalte Hans Ross (1895) har det frå Stjørdal: «blifør», og forfattaren Kristofer Uppdal har sett det på trykk. Ola Hola i Nesset har også ordet, i ei forteljing der Børnstjerne Bjørnson er omtalt: «Men då han fekk sjå maskineriet til Hans der oppå mønet, tok han i eit kraft-skratl som han brukte då han var på retteleg blidføret» (Folkeliv og tradisjon frå Nesset II, s. 186).

Her har vi føre i tyding ‘lune, huglag’, som i godføre, rangføre o fl. Stundom er somme på det føret at dei ikkje er tilsnakkande.

14.10.20: Flyttardag

Dette kan sjølsagt vera ein kva som helst dag når det foregår flytting, f.eks. på setra eller til ny bustad. Men etter gammal skikk var det to særskilte flyttardagar, den 14. april og 14. oktober. Altså første sommardagen og første vinterdagen, ut frå den gamle inndelinga i sommar- og vinterhalvår. Dette var dei faste dagane da tenarar flytta til ny teneste, også kalla faredagar.

Alf Prøysen har ei vise som rett og slett heiter «Fløttardag». Her er det ein som sit i kjerra på veg til garden der han skal tene. Men han har noko i bakhand: «en bæljesprøkkin torader tel hjelp mot sorg og savn».

13.10.20: Bladdag

Tysdag er kanskje bladdag for somme av oss enno? Før var det onsdag, og det er sjølsagt snakk om den dagen da nye vekeblad kjem i handelen. Kor vidt ordet bladdag går, er vanskeleg å seie for sikkert. Det er/var i alle fall velkjent på Nordmøre og vidare ikring, og forfattarar heilt opp til Jon Fosse har teke det i bruk: «tysdag i dag, bladdag, kan kjøpe vekeblad» («Stengd gitar», s. 55). Arnljot Eggen er reint lyrisk: «å gjev det var onsdag og bladdag igjen med spennande heltar og kjærleik som brenn» (Bakside-viser, s. 8).

På samvirkelaget i Rindalen var det ein gut som møtte opp på bladdagen og stilte seg opp og tjuvlas Donald Duck. Da betjeninga antyda at han kanskje heller burde ha med seg pengar og kjøpe bladet, svara han: «ja men det kjem da nye blad kvar onsdag!» (Rindal heimbygdslag, årsskrift 2011, s. 74).

 i12.10.20: Dåffåle

Adjektiv som dekker eit ganske breitt spekter av negativ personkarakteristikk. Det kan bety motlaus, mismodig, nedtrykt, men også maktlaus, tiltakslaus, slapp og skral, i dårleg form, ynkeleg, stakkarsleg. Ein annan nyanse er forfjamsa, paff: «han vart ståan aldeles dåffålin». Og ein siste er toskete, halvtomsete, seintenkt. Uttalen kan variere: dåffåle, dåffålin, dåffåeleien, til og med tåffåleien.

Ordet finst i forskjellige variantar i Sør-Trøndelag, Møre og Romsdal, Fjordane og Sogn. I tillegg er det nemnt frå Skjåk og nokre plassar i Nordland.

Ordbøkene normerer det til dåfurdeleg, og i somme av dei mange uttaleformene går det fram at det nok hører med ein r der. Men det er nok slik at siste delen viser samanblanding og innverknad frå fleire ord. Dåfallen ‘brått redd; skamfull, motlaus’ hører i alle fall med her. Første delen heng tett i hop med det norrøne substantivet ‘dvale; dåning’.

9.10.20: Ansimellom

Litt spesielt gammeluttrykk som betyr fleire forskjellige ting, men som likevel heng i hop. La oss ta dei etter tur, etter mønster av oppføringa i Trønderordboka:

For det første betyr det ‘av og til, ‘no og da, uregelmessig, etter som det fell seg’. Så kan det vera innimellom (anna arbeid); i ei ledig stund, når det er stans i arbeidet for ei kort tid (f.eks. medan ein ventar på reiskap). «Lån mæ en bonning æ sett her så ansimillo» (Hemne); «han  gjorde det slik ansimellom» (i småstundene). Når det somme plassar betyr travelt, så er det eigentleg det same, for da har ein nettopp ei ledig stund, eit lite pusterom,  til å få gjort noko som ligg på. Til slutt kan det bety midlertidig lens, tom, opprådd for. Da er det jo også ein mellomfase før «normaltilstanden» er oppretta att. Ein kan bli ansimillom for mjøl elle rkaffe f.eks.

Ordet har vore bruka ikkje berre i Trøndelag og på Nordmøre, men også på plassar som Romsdal, Sunnmøre, Nordfjord, Voss, Hallingdal og Rendalen. Norsk Ordbok har oppslagsforma alls-imellom, med annars-imellom i parentes. Det siste er kanskje nærast opphavet, for det er helst annars imellom ‘mellom andre ting’ som ligg til grunn.

8.10.20: Han bles ‘n far sin i auan

Steinar Nilsen har registrert dette uttrykket på Hitra, og han forklarer det slik: «uttrykk for kjent værfenomen (spesielt under høststormene) i Ytre Trøndelag: der svak, søraust vind (bris) «holder» sterkere sørvest vind (storm) ut fra kysten, slik at «hain feillj itj innj».

Meir detaljert er dette skildra i ein fantastisk artikkel av Steinar Nilsen og Bjørn Nilsen Gjevik: «Ord og uttrykk for vær, vind og sjø fra Hitra» (Årbok for Fosen, 2007, s. 53-70). Her heiter det «Før en kraftig sørveststorm slår inn, er det gjerne sørøstlig vind. Den ligger på forsiden av en varmfront og noen ganger kan denne vinden bli ganske kraftig. Om dette ble det sagt no bles ‘n far sin i auan. Det uttrykte klart at en etterhvert kunne vente vinddreining og kraftig sørvest». Så han fell nok inn til slutt.

I denne artikkelen er det også ei fin jamføring mellom «gammel hitterskala» og Beauforts skala som uttrykk for vindstyrke. Alt dette er eksempel på kor nyansert og detaljert dialektane våre beskriv ver, vind og andre naturfenomen. Mykje kunnskap verdt å ta vare på!

7.10.20: Han er ikkje all der ein ser han

«Han e ikkje all der’n sjer’n» er ein seiemåte eg har fått med meg frå Sunndalen og Øksendalen. Eksakt same formulering finst i ei gammal samling med ordtak og talevendingar frå Stjørdalen («Som dei gamle sa for eit ord»). Norsk Ordbok har det frå Valdres, Gudbrandsdalen, Østerdalen, Sunnmøre og Trøndelag, og her kan vi nok plusse på ganske mykje når vi skal til å revidere. Dette skildrar ein person som det bur meir i enn det ein ser. Han eller ho har andre eigenskapar enn dei viser fram, somtid kan det også antyde at personen ikkje er heilt å lite på, du veit ikkje heilt kor du har han. Eit tilfeldig valt eksempel: «Å, han Kalle er ikkje all der du ser han. Det sit ein god hovudknapp på den karen» (Jens Haukdal: «Morten hare», s. 639. Uttrykket er gammalt, for alt i norrønt hadde dei «hann var eigi allr sem han var sénn».  All betyr nok her ‘heil, fullstendig’.

5.10.20: «Gjæra auo gjæstbø»

Unggguten melder til kameratane sine, han ser nye, fjonge lærarinna kjem syklande: «No kjem ho nylerarinna! No må dåkko gjæra auo gjæstbø!» Det vil altså seie å nyte synet, men ikkje noko meir. «Bare se, men ikke røre», som det også heiter. Liknande ting har nok vore sagt mange plassar. «Han fekk gjera augom sinom gjestebod» har Ivar Aasen i «Norske Ordsprog». Merk at i dativmålføre må det vera dativending på «auo(m)», for det blir indirekte objekt. Det direkte objektet er «gjestebod». I målføre utan dativ vil det (i Trøndelag) kunne bli f. eks. «gjærra auan gjestbu». Eit «gjestebod for augo» er noko sværande fint, noko som er vakkert å sjå på. «Øyenslyst» heiter det vel på sidemålet.

Onkel og tante til ein av mine informantar var for mange år sia på badeutflukt til Devlebukta i Trondheim. Da kom det ei særs lettkledd og vakker ung dame gåande tett forbi, noko onkelen i høgste grad vart merksam på. Han fekk ganske fort klar ordre frå tanta om å «dra te sæ auan». Men han svara roleg: «Man skal unne sitt øye et gjestebud»!

2.10.20: Alnakkfrø

Narreting, oppdikta ting som ungar kunne bli sendt i veg for å skaffe. «Gå og kjøp alnakkfrø». I boka «Hva dagene vet» knytter Sverre Østen dette til skikken med aprilsnarr. I alle fall er al(ma)nakkfrø ein av mange slike fiktive ting som ein har narra ungar eller nybegynnarar på ein arbeidsplass med, sendt dei bort på meiningslause ærend. Rompdrag og pølsmønster er nok ganske kjent, men det finst mange andre: aumålet, sengvarmar’n, grøftsmygar’n, sylspettfrø osv osv.

1.10.20: Almanakk (alnakka)

Den som ikkje har Bibel og almanakk,. han lever på slump, seier ordtaket. Folk kan av og til sjå ut som dei har «rømt tu alnakkam» (Meldal) eller er «døtten utur alnakken» (Leirfjord). Og får du høre noko hemmeleg, med tillegget «ikkje eit ord i almanakken», da må du for all del ikkje fortelje det vidare (Bømlo).

På dialekten min heiter det «ein alnakka». Men som kraftuttrykk kunne ein bruke «du svarte almanakk»: «du svarte almanakk, kor det regna!»

Å «tjen almenakka» (Roan) var å vera i teneste berre eitt år på ein plass.  Det var skam å byte plass så ofte, og ein slik person vart på Voss kalla ein «alnakkatenar».

Eit gammal namn på almanakken er «verboka».

30.9.20: Husmannssommar

Bolk med mildt og fint vêr om hausten (etter at det har vore kaldt ei tid); attpåsommar; «indian summer». Den første vi ser nemner dette, er Hans Ross, som har nemninga frå Austlandet. Men det har nok vore kjent også andre plassar; såleis er det ein del opplysningar om det frå Rogaland. Tanken er at husmannen da skulle få tid til å gjera onnaarbeid heime på plassen. I alle onnene om sommaren var husmannen (og gjerne kjerringa og ungane også) fullt opptekne med pliktarbeid på hovudgarden. Eit merke i Rogaland var at om vêret var godt første september, vart det ein god husmannssommar. Ein husmannssommar er dobbelt god, har det også vore sagt. I Telemark var det snakk om husmannstørk («husmannsturkjen») på høy og korn.

Men helgamessommaren må vel vente enda ein månads tid.

29.9.20: Dalasno

Vindtrekk ned gjennom ein dal. Spesielt om vinteren kan denne vera både skarp og bitande. Ordet er typisk for Nordmøre: «dalsnoen og rennfokket gusta kaldt kring novene» (Hans Hyldbakk: Brev frå barndommen, s. 37). Uti Aure møter vi forma dalasnå, og den går inn i Trøndelag fleire plassar, blant anna i Hemnebygdene og Fosen elles. Sno og snå varierer mellom dialektane, og det gjer også kjønnet, hann- eller hokjønn. Lenger nedover Vestlandet har vi også ordet (Sunnmøre, Fjordane, Sogn), men der gjerne i forma dalsno.

Lagsavisa til Orklalaget i Trondheim heitte i si tid Dalasno (dette eksisterer vel ikkje no; eg har fune opplysningar om det rundt 1950). Eit hus på Åndalsnes heitte også Dalasno. Dette var ille utsett for vinden ned Romsdalen. Denne sorten vind heiter der elles helst «skjellå».

28.9.20: Hoggram

Her høver det å starte ed Ivar Aasens forklaring: «djerv, dristig at hugge til, ogs. nem til at træffe et visst punkt». Dette fann han i Orkdalen og Gauldalen. Norsk Ordbok fyller på med fleire tydingsnyansar: «bitande og kjapp i svar og tale; råkande til å ordleggja seg», «godt og råkande formulert; treffande, fyndig», «pågåande, uvøren», «brutal». Heile tida er vi i det gamle Sør-Trøndelag, men det har nok funnest i mitt eige målføre frå Sunndalen også: «hoggram te å svara». «Det kunne falle hoggramme ordspel når dei «rev kjeft», skriv Ola J. Rise i Oppdalsboka. «Det finst dei som er hogg-ram og kvass-tæinnt men og dei som fær med tannlaust sbnakk» (Meldal historielag, årbok 1970, s. 13).

Ein parallell har vi i det gamle ordet bitram ‘bisk, sinna’, som hans Ross har frå Strinda og Gauldalen, og Ivar Aasen frå Helgeland.

25.9.20: Legge bi med

«Det e ‘kje verdt å lægg bi med dæm,» sa mor mi, og det var om folk som det ikkje var grunn til å ha noko med å gjera. Best å styre unna!

Dette er ein overført bruk, for uttrykket stammar frå sjøfarten. Å legge bi (eller dreie bi) vil seie å legge eit farty så nær opp mot vinden at det gjer liten eller ingen fart. Bi kjem frå mellomlågtysk , som betyr ‘ved sida av’, og som tilsvarar høgtysk bei. Vi har det same i å stå nokon bi.

24.9.20: Søvvel som høve brø’n

Enda ein talemåte for noko(n) som passar godt i lag. Og denne går kanskje meir på samlivspartnarar igjen. Uttrykket ser ut til å vera lokalt for Verdalen, men belagt frå solide tradisjonberarar som Helge Dillan, Bjørn Åstadvold og Svein Guddingsmo. «Søvvel» (suvl) kan bety mange ting, men her er det vel pålegg (smør, ost m m) det er tenkt på. Og så noterer vi oss ein fin dativ, klassisk for innherredsmål i inkjekjønnsord som i uttalen sluttar på vokal.

23.9.20: Som skit i nysnø

Fleire har komme inn på dette uttrykket når vi no har vore inne på talemåtar om folk som passar godt saman. Men når noko fell/går/passar som skit i nysnø, er det kanskje helst tenkt på eit arbeid som går glatt. Mest typisk møter vi det vel når snekkaren eller bygningsarbeidaren får noko til å felle godt saman. Norsk Ordbok har dette frå Trøndelag, Nordmøre og Nord-Rana, pluss ein variant frå Nissedal i Telemark: «Det fell som lort i nysnø». Her går det nok an å føye til fleire. Ein rask sjekk gjev i alle fall Eikesdalen, og dessutan Leirfjord og Salangen nordpå. I Lom heiter (heitte?) det «det klæst som skit i nysjog» (slik er i alle fall Hans W. Brimi sitert). I samlinga «Ordtøkje og herme» er det formulert slik: «det sokk som skit i nysnø».

I Austlandsområdet ser det ut til å gå meir på drit: «Dæ feill som drit i nysnog» (Øyer, liknande frå Ringsaker); «detti går som varm drit i nysnø» (Furnes). I Valdres har det fått form som eit hermestev: «Detta fell so drit i nysnø, sa tømmermann, han prøvde nøve» (nova).

Bildebuken er vel grei å sjå for seg. Merk at det frå Furnes er nemnt at driten må vera varm. «Som varm kniv i smør» er uttrykk for ein liknande tankegang.

22.9.20: Lokk som måte dalla

Ein annan talemåte som beskriv to som går godt i lag, i partnerskap eller ekteskap. Altså det same som skreppa som passar til ryggen i «Dagens ord» 20.9.20. Men dette vi ser på her, synest avgrensa til Stjørdalsbygdene.  Sitata gir oss tradisjonelle dativformer på siste ordet: «lokk («løkk», «lækk») som måte dalla», eller «som høve dalla». Ein litt lengre versjon står hos Bjørgum/Røkke «Som dei gamle sa for eit ord»: «de fins no allti løkk som høve dalla». Dermed er det håp for oss alle!

21.9.20: Søtsnakkande

I eit artig og interessant stykke i årboka for Meldal historielag 1996 er det lista opp mange talemåtar knytt til namna på forskjellige kroppsdelar. Eit rikt og variert materiale. Om tunga blir det opplyst at hokan vera «søtsnakkaind» – med andre ord falsk.

Akkurat denne kombinasjonen er visst ikkje registrert andre stader, men det koplar seg jo greitt til søt i tyding «tilgjort blid og vennleg». Søttalande er eit synonym, likeeins søtlåten og søtmælt. Hans Ross (1895) fann «søttålåndes» i Nord-Gudbrandsdalen, og søttalande er også brukt av fleire forfattarar. Tynset har søtmunn om ein person «som talar alle til lags», i følgje informanten. Dette er vel elles meir kjent om ein som er glad i søtsaker.

20.9.20: Skreppe som måtar ryggen

No for tida er det mykje snakk om å ha «god kjemi». I mange relasjonar er dette viktig, og kanskje særleg når det gjeld livspartnar. Tradisjonell dialekt har uttrykk for dette, og da er det nok særleg tenkt på ekteskapelege samlivet: «Få sæ ti ei skræpp som måte ryddjen» (Stadsbygd), eller «det va skræpp som måta ryggjen» (Bjugn). Frå målføre med dativ vil det kunne bli slik: «skræpp som måta rygg(j)a» (Meldal, Melhus). Da passar dei to godt ihop.

18.9.20: Beinkløkk

Osteoporose, eller beinskjørheit, er noko som mange slit med, særleg eldre. I staden for beinskjør sa vi i Sunndalen at slike folk var «beinklåkk». Klåkk er dialektuttale av kløkk, ei form som forutan i gammaldags sunndaling finst i Indre Sogn, Snåsa og Lierne. Det snedige er at eg ikkje har funne samansetninga beinkløkk andre plassar.

Såg ei Pondus-stripe der Pondus i ein fotballkamp legg inn eit svært så moderat skulderpress på ein motstandar, med det resultatet at denne blir liggande som ein fillehaug. Etter kampen diskuterer Pondus og Jokke, og Pondus lurer på kva verdas mest beinskjøre mann har å gjera på ein fotballbane. Jokke kan opplyse at denne karen akkurat er tilbake etter ein stygg skade han pådrog seg under ei støttepasning for seks år sia. Han var beinkløkk, han!

17.9.20: Befengt

Vi får håpe det snart ikkje er fleire som bli befengt no. Det betyr nemleg smitta, angripen, plaga av. Ein kan bli befengt med sjukdom og sott, men også med f.eks. sopp, eller med lus og anna uty. I dag har det nok litt gammaldags klang, men det har vore bruka i dialektane rundt ikring. Samansetninga pestbefengt er også kjent. Ordet er partisippform av eit eldre verb befenge, dansk befænge, som betyr nettopp å angripe eller smitte. Det kjem frå mellomlågtysk bevangen ‘gripe’, og er i slekt med dei meir vanlege verba fenge og fange.

Det går vel også an å bli befengt (plaga) med innpåslitne menneske, og vidare kan det brukast om personlege eigenskapar , helst negative: «Han er så befengt med at han alltid skal vera den første». Frå Leksvik har eg ei opplysning om at dei bruka befengt også i tydinga gravid.

14.9.20: Baktak

Når du tek baktaket på nokon, tek du vedkommande rundt livet attafrå. I slåstinga i gutedagane var dette rekna som eit feigt knep. Leif Halse skildrar ein episode der karakterane Stor-Maria og Jo er på lauvhogging. På veg ned med børene trør ho Stor-Maria nedi eit hol og uhappar foten sin. Dermed må Jo til pers: «Så tok han baktak rundt livet og løfta, men jødemeg, kor tung ho var! Ho var tyngre enn nokon maltsekk!» (Eit plassrom kalla Trøa, s. 111).

Det kan også brukast overført. I bygdeboka «Gard og grendeliv i Budalen» får vi høre om ein som gjelda tok baktak på.

10.9.20: Ame

Stor tønne (fat, fustasje). I Norsk Ordbok er ordet heimfesta til Sunnmøre, Trøndelag og Nordland. Med fleire opplysningar tilgjengeleg kan vi trygt føye til Nordmøre, og sikkert fleire. «amor med øl av da sterkaste slags» heiter de i ei vise på sørhelgelandsmål frå ca. 1800. Vi har sirupsamer, vassamer, vinamer, parafinamer og fleire. Ame er også eit eldre rommål for flytande vare, Det tilsvarar ca. 4 anker, der eitt anker er i underkant av 40 liter.

Ordet er importert frå lågtysk i si tid, men går lengst tilbake til latin ama og gresk ame ‘(vass)spann’.

Fustasje, som er om lag synonymt med ame, er komme frå tysk eller nederlandsk og stammar frå latin fustis ‘tønnestav’.

9.9.20: Dokterskrift

Uleseleg handskrift, «kråketær». Det er kanskje ein myte at doktrane skriv stygt, men det har vel vore rabla ned einog annan uleseleg resept opp gjennom åra. Ei historie har gått om ein dokter som inviterte ein av pasientane sine i selskap. Invitasjonen kom skriftleg, men pasienten dukka aldri opp. Ei tid etterpå treftest dei to, og dokteren lurte på om pasienten ikkje hadde fått brevet. Jau da, takk for det, han hadde levert det inn på apoteket, fått medisin og no kjente han seg mykje betre!

Jon Haugnes fortel om ein dokter i boka «Vaksefølk» (s. 105): «Til slutt skrev han ut en resept på medisiner. Den var totalt uleselig for vanlige folk. På bygda ble det sagt at han hadde toppkarakter på doktorskolen når det gjaldt praktisering av doktorskrift».

Med utskrifter frå pcen blir det vel slutt på dokterskrifta.

7.9.20: Heilbeina/heilombeinom

Det er dei to oppslagsformene Norsk Ordbok har på dette ordet. Det er uttalt på fleire forskjellige måtar; her er eit par eksempel frå Nordmøre på bruken: «du lyt farra så du kjæm de hæm hælåbænå» (Gyl i Tingvoll); «han kom se hælåbæna frå di» (Stangvik). Som ein forstår, betyr det ‘med heile bein og lemmer; utan beinbrot; uskadd; heilskinna’. Det er belagt først og fremst frå Nordfjord, Sunnmøre og Nordmøre. I tillegg er «heilbeina» ført opp i ei eldre ordsamling frå Sunnhordland. På trøndersk område har vi «heilåbeino» frå Hemne og «heilabeina» frå Hitra.

Det er dels gamle dativendingar vi møter her, som uttrykkjer måten ein kom seg fram eller ut av ein situasjon på og tilstanden ein er i etterpå. Delvis er det dativending på begge ledda («hælåbænå»), delvis berre på første ledd («heilobeina») eller berre på siste ledd («heilabeinå»). Ivar Aasen noterer det i to ord frå Sunnmøre: «heilå beinå».

Somme plassar kan det også heite heilbeint.

5.9.20: Brødsmellen

«Brøsmell’n e æg radd» (Karl Braset, frå Sparbu). «Han tæle-itt brøsmell’n (Oppdal) sagt om den som er gjerrig og redd for at det skal gå med for mykje mat. Liknande finn vi i Rennebu, og alt Ivar Aasen fann slike talemåtar i det «trondhjemske». På Høylandet lyder oppfordringa til matmora «du må itt varra radd brøsmell’n»  ønske, oppfordring om å servere mykje og god mat. Brødsmellen er her smellen når du bryt flatbrød.

3.9.20: Le(d)rensel

Om ikkje ledda fer ut av stilling, kan ein ha andre plager med dei. Ein kan ha verk, gikt i dei, eller «le-rensel». Denne samansetninga har eg funne berre hos to forfattarar, Inge Krokann og Olav Berkaak: «han hadde vorte mest børlam av le-rensle siste åra» (Krokann: I Dovre-sno, s. 237). «Rensel ti leåm» kan det også bli sagt. Rensel eller rensle er i denne samanhengen ilingar, tokter, flager av smerte. Riktig ille er det når ein får «rensel i all kroppa (dativ)». Samansetninga giktrensel finst også.

1.9.20: Leddokter

Når noko fer «tu le’n» (ut av ledd), er det om å gjera å få det atti-att. Det fanst folk som hadde spesialkompetanse på den slags operasjonar, og dei var gjerne ikkje utdanna doktrar. I følgje Norsk Ordbok er/var ein leddokter ein «(ufaglærd) person som har godt handlag med å leggja saman beinbrot og setja bein i led». Dei fleste opplysningane om slike er frå Trøndelag, men det fanst namnspurte leddoktrar på Nordmøre også. Hans Hyldbakk skriv i eit avisstykke (10.5.1997) om  at dei skulle «etterlikne dei gamle leddoktrane med å få leda attiatt».

31.8.20: Å komma (kåmmå) attiatt

Dette betyr i alle fall to ting: For det første å komma i barndommen, bli senil, og da er ein attiattkommen. Dette er nok mest utbreidd. Men somme plassar seier ein også å «kåmmå attiatt» om å komma til seg sjøl, komma til bevisstheit (f eks Rindal, Selbu, Ålen, Alvdal). Fellesnemnaren er nok å komma tilbake til ein tidlegare tilstand.

26.8.20: Klepptung

«dom slepte de vasne klepptunge skoa etter seg» (Ove Røsbak: Husimellom, s. 119). Nytt ord for meg, men Norsk Ordbok har forklaringa, som så ofte elles: «tung i høve til storleik».  Eller som forgjengaren Hans Ross seier det (1895): «tung i Forhold til Omfanget». Han har ordet frå Nord-Gudbrandsdalen. Stor eigenvekt, vil vel fagfolk kunne seie. Det er målførebelegg også frå Elverum, og Vidar Sandbeck har også brukt ordet. Somme har kanskje vore borti det i gamle Nordahl Rolfsens lesebok. I ei av forteljingane der er det ein som prøver å løfte ei jente, men ho har ete så mykje rømme om sommaren at ho er «klepptung som eitkvart ilt», heiter det. Forteljinga er av læraren, barnebokforfattaren og folkeminnesamlaren Hallvard Bergh (1850 – 1922). K. M. Elda har dette ordet i bygdeboka «Gardtales i Orkland»: «Det er ein steinklepp som ligg opplagt til løftings på Angviksætra. Klepptung er han, og hål å få tak ti» (s. 146). Og det er vel klepp ‘klump’ som ligg i førsteleddet. Ordet går nok vidare enn som så, og det er truleg tilfeldig at vi ikkje veit så mykje meir om utbreiinga.

I januar 2004 var det ein sel som hadde rota seg inn på flyplassen i Alta, kan vi lesa i Altaposten. Folka på flyplassen måtte fjerne han. På spørsmål frå avisa om «pågripelsen» var dramatisk, var svaret at kobben var snill og føyeleg. Men han var klepptung!

24.8.20: Trøysamsole m.m.

Trøysam, artig gut eller kar; det same som artigsole (Meldal, Rennebu, Budal, Selbu). I heile dette området vil uttalen vera trøsamsole. Men det er fleire solar: larvsole, likgladsole og likselsole kan bli sagt om likeglad, upåliteleg person, ein latsekk kan også vera ein latsole, og ein raring kan vera ein rarsole (i alle fall i Meldal og på Hitra) eller ein pussigsole og snorri(g)sole (begge Leksvik). I Orkdal har vi drygsole om ein skrytande, arrogant person. Ein rangsole er rang og tverr (Meldal, Budalen). Frå Verran har vi ein ovlisoli om ein ovlen, uvøren kar. Og ein vandsole er vand på maten (Rindal).

20.8.20: Artigsole

Artig (morosam) gut eller kar; spøkefugl, skøyer. Ordet er registrert berre frå Nordmøre og Sør-Trøndelag. Siste delen, ein sole, er ein raring. På eitt eller anna vis er det nok samanheng med skosolen. I spalta «Fra minnenes album» i avisa Tidens Krav er det den 27. november 2004 fortalt om den gamle kommunale kinohallen i Kristiansund før krigen. Det kunne danne seg lange køar, og ein gong kom det ein artigsole, litt på’n og stilte seg fremst i køa. «Still dæ bakerst!» vart det ropa. Han parerte med at det hadde han prøvd, men der stod det ein frå før. Ein retteleg artigsole, han der.

19.8.20: Påfynster

Påfunn, påhitt, gjerne av eit tullete slag. Av og til også om påskot, bortforklaringar. Ordet er altså ofte noko nedsettande. Arkivbelegga er spreidd over store delar av landet, frå Onsøy og Lista i sør og til Trondenes i nord, kanskje med ein viss konsentrasjon på Vestlandet. Bruka av mange forfattarar, særleg ofte finn vi det hos Arne Garborg.  Ordet finst ikkje i dei eldre samlingane (Asen og Ross), men ser likevel ut til å vera heilnorsk. Uttalen kan også vera påfønster. Her kjem eit typisk eksempel på bruken:

«Som morsdagen er også farsdagen ein amerikansk idé, mange vil kalle det eit påfynster» (Olav Bø: Høgtider og minnedagar, s. 101)

17.8.20: Velendet

Dette er matrøyra, eller «spiserøret», på eit slakta dyr. Eigentleg eit landsomfattande ord, i mange ulike former: væl(l)einne, væle, vælaren, velane, vølende, vålannje, varle, viljan, for å nemne nokre. I svenske dialektar forekjem det også. Det går tilbake på norrønt vélendi, men den vidare etymologiske samanhengen er det lite å finne om i ordbøkene.
Ein operasjon som er nemnt frå Soknedalen, er «å snu vælende». Dette har eg fått forklart som å ta ut ein liten kjøttbit i strupehovudet på eit saueslakt.
Så har vi nokre uttrykk der det skjer ei overføring til mennesket: «Å bløyt vellenne» er ein spøkefull talemåte frå Grong, om å leske strupen. Så har vi eit par frå Stjørdalen:. For det første var det ein far som skal ha sagt dette til sønnen, dei heldt på med eit arbeid: «Ta ti så vi får sjå om det e grodd-for velenne på dæ!» Og så var det ein som var sagt å vera «oppilli på velendkjøttkak». Neppe den mest næringsrike kosten!
Ein måtte knyte for velendet slik at mageinnhaldet (gorret) ikkje kom opp og skjemte ut
slaktet. Dette heitte å bett for eller knyte for velendet. Til dette brukte ein velendsnøre eller velendtråd.

14.8.20: Argstein

«Få argstein ti sæ» – få eit gnagande sinne som ein ikkje blir kvitt. Det er Arnfinn Aune frå Hitra som har meldt om dette uttrykket. Og det er alt vi til no veit om dette. Eit søk på Nasjonalbiblioteket gir tilslag på eit nummer av Dagsavisa i Trondheim, den 4. mai 1946. Her er det ein T. U. som har ei lita andakt over ein bibeltekst som handlar om «husholderne», her leiarane for menigheitene. Han skriv «Husholderne blir så ofte holdt for trangsynte, gammeldagse og til slutt en argstein som de ønsker bort».

Dagsavisa i Trondheim kom ut frå 1946 til 1954. Akkurat dette nummeret er forresten sterkt prega av den da pågåande retssaka mot Henry Rinnan.

13.8.20: Barkekul, barkkyle m fl

Av dei tradisjonelle nemningane for adamseplet (den øvste, framståande delen av strupehovudet) er dei aller fleste samansett med barke ‘strupe’. Vi har bark(e)kul, bark(e)kyl(e), bark(e)knut(e) m fl. På Innherred har det vore sagt barkkjøggel. På Austlandet finst garp eller garpe om strupe, barke, luftrøyr, og til dette har vi eit par ord for adamseple: garpeknut(e) og garpekul(e). Så er det eit par samansetningar med hals: halseple (Krødsherad) og halskule (Østfold).

Etter Det Norske Akademis ordbok (NAOB) er adamseple laga etter tysk Adamsapfel. Dette igjen er omsett frå mellomalderlatin pomum Adami, og attom dette ligg hebraisk tappuach ha adam ‘mannens eple’, eller noko tilsvarande på arabisk. Det har vore folketru om at Adam i Bibelen sette det forbodne eplet i halsen da Vårherre ropa på han.

12.8.20: Barke

Tradisjonelt ord for strupen, eller luftrøyret i halsen. Etter Norsk ordbok har dette vore vanleg over heile landet. Arkivmaterialet stadfester dette. Men i den grad det enno lever, er det nok helst om dyr, og gjerne i samband med slakting. I Trønderordboka nemner vi ein trussel «ska æ klip-over barkjinn på dæ?» (dette frå Smøla). Å skrike, skråle av barke er å skrike av full hals (Lista). Somme plassar seier dei barketak om strupetak, slik også med barkatak i færøysk.

Ordet fanst også i norrønt. T d hører vi om råskinnet Egil Skallagrimsson, som rauk på Atle den skamme, velta han i koll og beit han i barken. Etter Alf Torp er ‘spalte’ den opphavlege tydinga, og det er same rot som i verbet bora.

Barke er også brukt om eit slags tilhogging i laftehals som høver nedi innsnittet på stokken under, og som i form kan likne litt på ein barke.

Verbet barke som i «barke i hop», «barke saman», «det barkar gale i veg» kan henge saman med dette (i så fall opphavleg ‘flyge i strupen på’), men det kan også komma av barke ‘garve’ eller ‘ta borken av’.

11.8.20: Frossen (og) forfæld

«Ho va itt/ikkje frøssin ferfæld» – ho var sanneleg modig, ikkje skvetten. Dette nektande uttrykket kjenner vi (så langt) frå Ytter-Namdalen, Innherred (Sparbu) og Nordland (Fauske). Bokstavrimet må ha gjort at dette har festa seg. Det er truleg samantrekt av «frossen og forfæld», slik det også er registrert av og til. «frøssin og ferfæld» (Snåsa), «ho var ikkje frossen og forferd» (Håløygminne 1935, s. 167). Forfæld betyr skremt, forskrekka, sjokkert, stundom også overraska. Partisippform som kan vera blanda i hop av to verb: forfæle (jf. fæle ‘bli, vera redd for’) og forfære (som har samanheng med fare ‘noko som er farleg’). Forferde hører også med i selskapet. Dette er lågtysk import, som også har samanheng med fare.

7.8.20: Hunddagatroll

Hunddagatroll eller olsøkutroll er namn på vårflugelarvar. Eilert Mo fører opp dette frå Rindal, og det er dei einaste opplysningane vi har om desse orda. Dei har eit hylster (ein «bale») av saur og sand ikring seg, seier Mo. «Olsøku» er sjølsagt olsok. Og på tradisjonell rindaling heiter det «tröll» med ein spesiell ø-lyd.

5.8.20: Hundedagssild

Feitsild som kjem inn og blir fiska i hundedagane: «Hundedagssild og nypoteter var noe å slå leppene i, – sa gammelkarene» (Stjørdalens Blad 25.7.1959). Ordet ser ut til å vera brukt først og fremst i Trøndelag og på Nordmøre, pluss eit belegg frå Folldal. Uttale «honndag(g)asill», «honndåggåsill» e l. Men det heiter seg at denne silda ikkje stod seg særleg godt, og ho eigna seg derfor ikkje til salting og lagring. Ho «slepte buken», som dei sa (i Aure), og feittet satt så laust at denne silda ulna heller fort.

3.8.20: Beinkjørande

Som går rett på sak, seier meininga si rett fram utan omsyn. Det ser ut som eit nesten reint trønderord, til no belagt frå følgjande plassar: Oppdal, Rennebu, Meldal, Orkdal, Soknedal/Støren, Hemne, Sandvollan, Ogndal, Beitstad og Snåsa. I tillegg er det notert frå Tolga. «Benkjørinn» frå Singsås og «benkjøre» frå Oppdal tilsvarar i normalisert form beinkjøren, med ei litt anna form på avleiinga. Som «Dagens ord» 6.1.17 hadde vi beinsnakkande og beintalande, som betyr omtrent det same.

21.7.20: Jamslite

Slite like mykje av alle klesplagg (Norddal på Sunnmøre, belegg i setelarkivet til Norsk Ordbok): «Du må ikkje jamslite so kleda dine. Kva skal du ha til kyrkje då?». Det var vel ein regel det at ein ikkje måtte jamslite kleda sine, men live finkleda. Det blir ikkje helgaplagg når alt er jamslite.

Greitt nok det, men så var eg innom ein bokhandel i Stryn i ferien og kjøpte meg eit par humorbøker frå Nordfjord. Der står ei historie om ein smed som heldt på å kvesse ei slegge da grannen kom inn. Han brukte venstre handa til å slå med, og dette reagerte grannen på: – Eg har aldri visst at du var keivhendt?  – Nei, det er eg ikkje heller. Men eg har funne ut at det er på tide at eg bjønde å jamslilte kroppen» (Martin Lilleheim: Nordfjordglimt III, s. 44)

10.7.20: Sladot eller sladose

Dette kom opp i eit par kommentarar til gårsdagens ord, og da legg eg inn avsnittet om slike ord frå boka «Din hånstaur» (2012). Eit par heimfestingar er føydd til:

Sladot

Er ein slabbedask eller slamp (Frøya, Trondheim, Roan, Gimsøy, somme plassar på Vestlandet). Her er det fleire forgreiningar og variantar, ikkje minst sladose (Byneset, Malvik, Skaun, Rennebu, Meråker, somme plassar på Nordmøre), slodose (Frøya, Alstahaug, Nesna), slåddos (Malvik, Skogn), slodont (Oppdal), i Nord-Norge også slodot og slodokje. Og det finst enda fleire, også med tydeleg sammenblanding av anna ordstoff, som slantedant og slarredant, kanskje også slabbori (Osen). I Sunndal og Eresfjord har det fått full folkeetymologisk omforming til slodonk, særleg brukt om ein ungdom som driv dank.  Etter ein teori skal det vera omforming av soldat, brukt av marinefolk som nedsettande nemning på landmilitære. Men helst kjem det frå lågtysk sladood i uttrykk som «en lange sladood» (ein lang slamp). Enda nærare opphavet er  nederlandsk slachtdoot ‘ ein som slår død’, altså ein mordar, av slagen ‘slå’ og dood ‘død’. Dette er ganske drastisk, men ordet ser ut til å ha vorte ufarleggjort med tida. Med den vestlege og nordlege utbreiinga er det rimeleg å tru at Bergen har vore innfallsporten.

9.7.20: Slaurar i slaraffenland

Ein slaur eller slaure kjenner vi som ein lat og likesæl person, ein slabbedask. Norsk Ordbok karakteriserer det som «heller vanleg», men det har nok tyngdepunktet sitt vesta- og nordafjells.

Eit slaraffenland er eit fantasiland der folk ikkje treng å arbeide, eller for å sitere Det Norske Akademis ordbok: «hvor arbeid er en last og dovenskap en dyd, hvor stekte duer flyr i munnen på en, og pølser vokser på gjerdene». Høveleg plass å vera for slaurar, skulle ein tru. Og det kan faktisk vera ein samanheng: Slarafenland har vi importert frå tysk. Første ledd her er Schlaraffe ‘doven person’. Dette igjen går tilbake på mellomhøgtysk sluraffe. Affe er ape, og slur er i seg sjøl ein doven, lettsindig person. Ikkje heilt usannsynleg i slekt med den norske slauren i språkmateriale, og i alle fall i innhald.

8.7.20: Hesthandlarpung

Det var Roar Lynum som nemnte dette ordet i ein kommentar til «storboka» frå i går. Og ja, hesthandlarpungen er den gammaldagse, veskeforma pengepungen av skinn, med knepplås. Her er eit eksemplar frå Digitalt museum: https://digitaltmuseum.no/021028344907/pengepung

Nemninga må vel ha komme opp fordi hesthandlarane bruka slike. Elels er jo ordet kjent frå Trøndelag og Nordmøre, truleg også meir i Nord-Norge enn det innsamla materialet gjev inntrykk av. Forfattarar som Hans Hyldbakk, Edvard Hoem, Ingeborg Åsen Vatten og Inga E. Næss har hatt bruk for ordet.

Her kjem litt frå ein episode i Kvam i Nord-Trøndelag, der denne pungen kom fram: «Taksten for ei lysing den gongen va 2 daler, men som sagt: Ole Andfinsen Gudenum var ingen skitgut, så hain drog fram hesthandlarpungen sin å betalte 4 daler» («Nåkkå tå kvart frå Kvam og Følling» 1992, s. 68)

7.7.20: Storboka

«Han lyt vel finn fram storbokja», var sagt i spøk når ein skulle gjera opp for noko, gjerne ein litt større sum. Neppe så aktuelt lenger når det meste foregår med kort og vipps. Storboka om pengebok med mykje pengar i kjenner eg frå indre Nordmøre, og det finst fleire plassar i Trøndelag også. Elles er storboka eller storeboka sagt om den viktigaste boka, særleg Bibelen («det står i storboka»). I eit par eldre kjelder er det forslag om å bruke stor(e bok som avløysar for protokoll, men det førte visst aldri fram.

30.6.20: Knuppen på dasslokket

«Du er knuppen på dasslokket» – spøkefull, rosande kommentar til den som har vore flink, hjelpsam e l. Kanskje ikkje spesielt dialektalt, for det er belagt rundt ikring i store delar av Sør-Norge, og leitar ein, vil ein sikkert finne det i nord også. «Knuppen på dolokket» forekjem også. Utviding av det vanlege «du er ein knupp». Knuppen på dasslokket viser sjølsagt til handtaket.

29.6.20: Synnavinden er våt i enden

Det fekk vi sanne i går, da det milde synnaveret vi har hatt så lenge, gjekk over til regn. Ola Løkken skreiv da også på facebookgruppa for ord og uttrykk frå Meldal at «syinnavinn e blaut ti endinn». Med gammel dativ ville det vel bli «ti endam». Dette uttrykket, med blaut eller våt, er såpass vanleg at det står i allmenne ordtaksamlingar, f eks «Norsk ordspråksleksikon». Somme plassar kan det vera landvinden som er våt i enden, andre plassar sørvesten. Det er vel liknande erfaringar nesten over alt.

26.6.20: To alen av same stykke

Kjent og allmennorsk uttrykk som fortel at nokon er av same slag, eller «like i sinn og skinn», som Det Norske Akademis ordbok (NAOB) definerer det. Men her er det mange lokale utformingar, som «dæm e to æln tå såmmå stykkjy» (Innherred). Og om det er ein som blir jamført med einkvan annan, kan det bli f eks «han æ ei æln tå såmmå støkkje» (Oppdal).

Stykket er nok her tystykket, for ty vart gjerne målt i alner. Ddet viser også variantar som «ei æln tå såmmå tya» (Stjørdal), «tå såmmå klen» (Mosvik) ellere «tå såmmå stuva» (Mosvik, her med tanke på tystuven). «Det var ei alen av same serktyet i dei to»(S. Kåpvik: I havgarden, s. 20). Heimafrå Sunndalen kjenner eg «to aln tå sommo veva».

Det kan også heite «to alen av same slaget». Alf Strøm samla ord og uttrykk frå Fosnes, og hos han heiter det «to æln tå samma staven». Og det er sikkert mange fleire vriar på dette.

25.6.20: Forverken

«Maten va no bærre så ferværken». Da er det heller dårleg. «Ferværken», med variantane «ferværkens» og «ferværkent» ser ut til å vera eit typisk namdalsord, og det kjem opp på facebook-gruppa for namdalsdialekt rett som det er. Betydninga går frå lite, dårleg, tarveleg, ubetydeleg til meiningslaust, gagnlaust, verdilaust, bortkasta, til fånyttes. Vi manglar opplysningar frå Flatanger og Otterøy, ser det ut til, men til gjengjeld er det kjent frå Snåsa.

Dette kan jo sjå ut som eit tilpassa importord frå kontinentet. Men det er vanskeleg å finne eit høveleg utgangspunkt. Da er kanskje heller Arnold Dalen inne på det rette når han foreslår at det kan vera forkorta av «for verken det eine eller det andre» e.l. Det er truleg heimsmidd, altså.

24.6.20: Matåte

Åte kjenner vi vel no helst om agn, lokkemat. Men i ein del dialektar betyr det også ‘det å eta; eting’. «Det vart ikkje rart me åtåinn», kan det heite på Nordmøre når det ikkje er gjort særlege innhogg i matfatet. I begge tilfelle er det slektskap til verbet eta. Norrøn ordbok fører opp tre tydingar av hokjønnsordet áta: 1. eting (det har vi altså hatt med oss enge) 2. det som er etande; mat, føde og 3. sildestim som blir jaga av kval.

Men så kjenner eg også, frå mitt eige sunndalsmål, samansetninga matåte («mataot»), om det å eta mat. Eg har også notert dette frå Budalen. Ein skulle tru at ei slik samansetning var heilt overflødig, men ho finst no i alle fall. I og med at åte kan bety forskjellige ting, kan ein ha kjent trong for eit presiserande førsteledd likevel.

19.6.20: Mattrollet

«No sprakk det, mattrollet!» kunne mor mi seie viss nokon kom til å sleppe ein rap ved matbordet. Det var nok helst som ein litt humoristisk kommentar til små ungar som enno ikkje var fullt utlært i gode bordmanerar. Norsk Ordbok har tydeleg sørvestleg tyngdepunkt i utbreiinga av dette uttrykket, med innslag frå Telemark, Dalane, Ryfylke og eit par stader i Hordaland. Med bruken til mor mi kan vi også føye til Øksendalen, og ganske nyleg vart det også drege fram på facebookgruppa for namdalsdialekt. Kjartan Fløgstad er den einaste forfattaren eg har sett brukt det. Han har det nok med seg frå Ryfylke. Stundom kan det også bli sagt «no kom mattrollet».

«Eg høyrer mattrodlæ i magen din», heiter det i Bjerkreim, og da er det rumling i magen som er meint. Og i Modalen sa dei «no skal vi drepa mattrollet» når ein sette seg til å eta nokre ekstra bitar.

Eg har såvidt sett ordet «mattrollet» brukt i ein nyare samanheng, i litteratur om spiseforstyrrelsar.

18.6.20: Trastmaga

Mage som blir fort mett (Surnadal, Rindal): «he du trastmaga, gut?», også personen som har slik mage. I Meråker er attlagtmåggå eit utrykk for dårleg matlyst, mettheit. Dette knyter seg til attlagttarma frå Oppdal. her har det vore sagt om dei som et lite, at dei «må vårrå fødd mæ attlagttarma». Eiegentleg skal attlagttarmar vera tarmar som er ute av funksjon, tomtarmar i naut. Det heiter seg at kyrne kyrne i gammal tid kunne vera så sveltefôra at tarmane grodde att. I ei ordsamling frå Fauske er attlakktarma forklart som ein bestemt del av tarmen i husdyr, utan at det er nærare spesifisert kva.

17.6.20: Akselbrand og akslakubb

To ord for ein strange som er høveleg stor til at han kan berast på aksla. Det første (også uttalt aksle- eller akslabrand) finst i sørvest (Ryfylke, Dalane, også inn i Vest-Agder). Brand om strange eller trelurk hører også først og fremst heime i dette området (pluss Telemark); sikkert i ubroten tradisjon frå norrønt brandr stokk’. Akslakubb ser ut til å vera meir lokalt for delar av Hordaland (Voss, Bruvik). På Voss rekna dei frå gammalt 18 akslakubbar i eitt mål ved. Men har det funnest noko ord for dette i Midt-Norge?

16.6.20: Kantor

Nei, det er ikkje organisten eller kyrkjesongaren vi tenkjer på. Kantor er rett og slett ein (eldre?) uttalevariant av kontor. Etter Norsk Ordbok har denne forma vore bruka vidt ikring med spreidde forekomstar frå Østfold og Telemark i sør, via Bergen i vest og opp til Salten i nord. Det Norske Akademis ordbok siterer Hamsun, om Mack som «staar nu bare på kantoret og skriver».

Forma kantor er nok komme frå nederlandsk eller lågtysk kantoor. Det vanlege kontor skriv seg frå tysk. Bak begge desse ligg fransk comptoir, opphavleg  ‘reknebord, kjøpmannsdisk’, til compter ‘telje, rekne’. Det blir slektskap med både konto og computer.

15.6.20: Agnhald

Mothake på fiskekrok. Altså det same som hovudtydinga av agnor (10.6.). Når agnor synest ukjent ein del plassar, kan det vera nettopp fordi ein har (hatt) ordet agnhald i staden. Logisk nemning; det er jo dette som held agnet på plass. Kjent over eit vidt område, med Vestlandet, Trøndelag og Nord-Norge. Også Jämtland, og når det dessutan finst på Island og Færøyane, borgar det for høg alder. Namsskogan har ei særtyding av agnhald: stikka som agnet er festa på i ei felle.

Til slutt i dag ein liten merknad: «ångåll» er nok ikkje uttaleform av agnor, slik det har vore antyda, men av angel/ongel/ongul ‘fiskekrok.

10.6.20: Agnor

Mothake på fiskekrok helst, men også på f eks harpun og pil. Det er/har vore nokså vanleg i alle landsdelar, og finst som agnǫr i norrønt. Truleg er det samansett av agn (lokkemat, åte) og ǫr, som betyr pil. I den gamle papirutgåva av Norsk Ordbok er berre denne tydinga oppført. Men ut frå det nyare materialet som er komme inn, må vi få inn fleire. Frå Øksendalen har eg hørt gåta «Ka e det så e ytst på (g)jor’n»? Her er det snakk om gjord, eit band rundt f eks ei bøtte eller tynne, og svaret er «agnor’n». Agnoren blir her eit innhakk på enden av gjorda, for feste. I same stilen ligg jo spørsmålet «ka så e ytst på hava»? Svaret der er «bøttknappen», med ordspel på hav om (bøtte)hank. På Voss var agnor bruka om innhakk på treboltar.

Men det er meir: I Lier er det sagt at agnor betyr lykkje, slyng på ståltråd. Både frå Hølonda og Selbu er det notert om kant som blir ståande att når ein sagar eller filar eit metallstykke, og til slutt har dei det i Odal om sår hudflis ved nagl.

9.6.20: Agnpåsså

«Du held på å reste tu agnpåssån, sa mannen, han fekk kjeft av grannen». Denne talemåten står i folkeminnesamlinga «Framfor stena» av Jens Haukdal (s. 140). Denne posen med agn inneheld nok neppe lokkemat til fisk, men heller agner av korn (dekkblad og snerpe). Ein agnpåsså er nemnt som skjellsord frå Støren, og i Hemne var ein agnpåssa eit ikkje særleg djuptenkt menneske.

3.6.20: Byblommi

Gåve som ein har med heim etter ei byferd. Ordet står i den ganske ferske ordsamlinga frå Osen (2017). Denne opplysninga fyller ut eit hol i ordgeografien vår på ein interessant måte. Byblom er elles berre kjent frå langt sør på Vestlandet (Hardanger, Sunnhordland, Ryfylke). Og det er gammalt, for dei eldste ordsamlarane våre har komme borti det, frå Knud Leem og Johan Ernst Gunnerus på 1700-talet og til Ivar Aasen og Hans Ross seinare. I Nord-Norge heiter det bernblom eller bersblom (bergen(s)blom), og det var altså presangar som Bergensfararane hadde med til dei heime når dei hadde vore på sin årlege jektetur. Ei tilsvarande Lofotgåve heiter vågablom, og det er truleg til Vågan i Lofoten, og neppe Vågen i Bergen. Det er nok blom ‘blomster’ vi har for oss, i ei overført tyding som er kjent berre frå desse samansetningane.

27.5.20: Finstilt og grovstilt

Sist på april var vi borti trebokstavar og bibelbokstavar. No skal vi sjå på nokre folkelege ord for skrifttypar. Ikkje detaljert, med fontar og greier, men gjerne ei todeling mellom små, fine og store, grove typar. Det kan for eksempel bli sagt at skrifta (boka, bladet) er finstilt/finstila eller grovstilt/grovstila. Inge Krokann skriv i ein av romanane sine om ei som berre lyt legge frå seg bladet ho held på med: «nei, det er så finstilt òg, dette «Kvinnen og tiden» at». I staden for finstilit kan det også heite småstila eller småstilt, som i dette eksempelet frå Fauske: «boka e så småstilt at ho e tong å læs».  Grannstilt er også eit alternativ. Storstila eller storstilt blir det same som grovstilt. I Hallingdal har dei grovstigla og grannstigla.

26.5.20: Ikkje for aldri det

Ei sterk nekting, brukt når det er noko ein for alt i verda ikkje vil, ikkje for nokon pris: «i ha kje villa gjort det fær alder det» vil det heite på mitt farsmål. Frå målføra er dette uttrykket belagt spreidd i Sør-Norge, frå Kristiansand i sør til Trøndelag i nord, og mange forfattarar har nytta seg av det. Ein litt annan vri har vi i dette sitatet, frå ein artikkel i tidsskriftet Syn og Segn om «måssåtaking» i Lesjafjellet. Det handlar om river til å raka mosen (reinlaven): «Sume smedar var namnspurde for rivene sine, andre fekk ikkje til ei brukande rive for aldri det» (1948, s. 256)

«For aldri det» er truleg forkorta for eit lengre uttrykk, slik at noko altså er underforstått. «Eg vilde ikke missa Latinen min for aldri det var», skriv Aasmund O. Vinje (Skrifter i utval 4, s. 330).

13.5.20: Børlam

Når ein er børlam, er ein forderva i kroppen og har vanskeleg for å røre seg. Ein er stiv, støl, lemster elleer heilt maroder. Dette kan vera ein permanent tilstand (som når ein er giktbroten), eller eit resultat av hardt arbeid eller skade. Iden er vel «lamma av bører», som Einar Haugen har tenkt seg.

Ordet har ei interessant utbreiing. Det er eit kjerneområde i indre Sør-Trøndelag, med Oppdal, Orkdalen, Gauldalen og Røros, pluss bygdene rundt Trondheim (Byneset, Leinstrand, Malvik). Så er det registrert frå Nord-Østerdalen (Alval, Tynset og Folldalen) og frå Dovre i Gudbrandsdalen, og eit par innslag på indre Nordmøre,  Sunndalen og Rindalen, som ikkje så sjeldan går i lag med Trøndelag i ordforrådet. R-en kjem av og til bort, slik at uttalen blir «bølam». Ordet er brukt av forfattarar som Inge Krokann og Johan Falkberget.

Uttalevariantar er børlamma (Meldal), børlemra (Rindal) og børlennja (Byneset). Det siste skal vera særleg bruka om vondt i hoftene, medan børlam er øm og støl i musklar og ledd. Ingvald Svinsaas bruker forma børlåmmå.

Kor er dette? Geografi og stadnamn 2

13.12.19: Hamn i Velfjord

Blogg13.12

Dette var kanskje i vanskelegaste laget. Men skulle det vera nokon som greidde det, måtte det sjølsagt bli Bjarte Øye. Bildet er frå Nevernes hamn i Velfjorden i Brønnøy kommune.

Interessant plass, med utstillingar, krigsmuseum, kunstgalleri m m: http://www.neverneshavn.no/

Ein teori om namnet kan vera at førsteleddet rett og slett viser til (bjørke)never og bjørkeskog, men det er også andre alternativ. Her er Norsk stadnamnleksikon: http://www.norskstadnamnleksikon.no/?deeplink=043f85c199fd4fb08e42d758d6b74f43

Og her er drøftinga i Norske Gaardnavne: https://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?s=n&Vise=Vise&KRYSS254740%4056491=on

Snipsild?

tangnål

Kanskje denne tangsnella (bilde frå artsdatabanken.no) er den opphavlege snipsilda?

Norsk Ordbok har ordet snipsild fått 3 tydingar: 1. «sild som er gana så mykje at det er berre att ein spiss av hovudet» (heimfesting Stjørdal); «garnsild som underkjevane er rivne av på» (Risa). 2. (liten, tunn) fisk av ymse slag, som tangnål, nebbesild, stingsild o fl. 3. «overført, nedsetjande, (serl om gjente el kvinne)  (lang, tunn), sær el ufordrageleg person. Heimfestinga her er Trøndelag, somme plassar på Nordmøre, her og der i Nor-Norge (Salten, Vesterålen, Astafjord, Alta), pluss Haram på Sunnmøre og heilt nede i Stavanger.

Eg trur nok at snilsild er opphavleg fisknamn. Men særleg tyding 3 synest eg blir noko mangelfull i det nokså tronge ordboksformatet. Her er det eg skreiv om snipsild i boka «Din hånstaur» frå 2012, i eit kapittel om fiskenemningar brukt i skjellsord:

«På tale om fisk er det uråd å komma unna ordet snipsild. Som skjellsord kan det slå temmeleg breitt, og geografisk går det langt utover dei områda som har direkte kontakt med sild og saltvatn. Uansett gjeld det kvinner som er usympatiske på ein eller annan måte, ofte kan snipsilda såleis vera prippen, nebbete eller tilgjort og jålete, fin på det. Men ho kan også vera kry og overlegen, vondskapsfull og slem, spydig og ekkel, innpåsliten, eller sur og nærtakande. Pluss mange fleire negative eigenskapar. Øystein Dolmen (her vel gjennom sitt alter ego FeskhandlerTorske) beskreiv i brev til meg i 1992 ei snipsild, eventuelt helsikes snipsild slik: «Brukes om knølate kunda som søle bort anna folks tid med mas om prisen og holdbarheten på fesken». Stundom går det på det reint fysiske, om magre og bleike kvinnemenneske. ”Di vinnsprokke snipsill” finn vi som utskjelling hos Esten Kromlær (Æ kose mæ læll, s. 32). Men er det også ein fisk? Fleire hevdar det: Det er ein simpel fiskesort som held seg i lag med silda (Rissa), garnsild som underkjevane er rivne av på (denne opplysninga også frå Rissa), lang, tynn sild (Stadsbygd) eller sild som er gana så mykje at det berre er ein spiss igjen av hovudet (Stjørdal). Ei slik sild er forøvrig også kalla tauskjerringsild (Orkdal). På tale om snipsild er den lokale dialekteksperten Arnfinn Aune (Sandstad) inne på at silda har komme til å stå for noe falskt og kanskje litt intrikat, og at bruken av sild som agnfisk kan ha verka inn på symbolikken. (Årbok for Fosen Historielag 1996, s. 120)»

Da er det berre å komma med dine meingar!

Lonke dalbotning

 

abbeyroad

Dette velkjente omslagsbildet får illustrere fenomenet i overskrifta. Å «lonke dalbotning» er i ordsamlinga frå Sømna forklart som å gå etter kvarandre. Det er laga til området Dalbotnan. Akkurat dette var nytt for meg, men det er mange uttrykk for dette. Det mest «standardnorske» er kanskje å gå i gåsegang.

Elles er jo dette brukt i den språklege nabohetsen som ser ut til å ha vore litt av ein folkesport i landet vårt. Å gå etter kvarandre på ei rekkje slik som dette har vore rekna som eit primitivt og bondsk trekk, som folk frå mindre urbane strøk avslører seg med når dei skal ta seg fram i bygatene. Stundom blir slikt forklart med at dei er vant til lite armslag heimafrå, med smale stigar der ein er nødt til å gå etter kvarandre, og så greier dei ikkje å legge av seg denne vanen når dei kjem til større forhold. I Trøndelag kan slikt heite f eks å gå selbygg, eller å gå frøyværing. Meir lokalt kan det vera snakk om å gå sondaling (Stjørdalen), gå lensvikbygg (Stadsbygda), gå hortaværing (Leka) eller ræk jårsbygg (Rennebu). På Nordmøre er det gjerne å ga bøverdaling, men også «ga imarsynding» (Tustna, Aure) og «ga veiværing» (Aure, med peik til Veiholmen). I Romsdal har det vore snakk om f,eks. å gå bjørnsunding eller å rande frening. Det er også kjent frå andre landsdelar, som å gå lustring (Gudbrandsdalen), gå sygn (Lom, Vågå), rekkje døler (Nord-Østerdalen), gå vennis (Vang i Valdres), «gao suling» (Brekke i Sogn) og gå straumværing (Bodø).

Mykje om dette er å finne i Ola Stemshaugs bok «Norske innbyggjarnemningar i overført tyding» (2002).

Fynn og finsk

finske

Her ser vi gammalt, visna gras som står att frå året før. Ein aktivitet som hørte våren til, var å brenne dette graset («brenn’ fynn, eld’ finsk). Det har også spela ei viss rolle som fôr når krøttera vart sleppte ut om våren, og det enno var lite mat å finne i marka. Vi har såleis fått ganske mange forskjellige nemningar på dette, og det er heller inga standardnemning som har peika seg ut, sjølv om fjorgras, tørrgras og gammelgras m m nok vil falle lett i munnen for mange. Vi skal sjå på nokre av orda for dette graset.

Fynn eller fynne er det vanlege ordet for dette graset på Nordmøre, mange plassar i Sør-Trøndelag, i Stjørdalen og somme plassar i Inner-Namdalen. Vidare har vi det i Østerdalen, og i Østfold som fyne. Når det så dukkar opp att i Troms (Bardu, Nordreisa), må det nok reknast som innflyttarmål sørfrå. Ofte går det inn i samansetningar som daudfynn, fjordynn og gammelfynn/gamfynn.

Fynn(e) heng nok saman med forn ‘gammal’ (jf fornminne). Gammalgraset heiter da også nettopp forne, i uttalevariantar som fonne, fodne, fønne, funne m m, først og fremst i det som gjerne blir kalla midlandsmåla. Så finn vi det att i Vossebygdene og her og der i Sogn. Forne er beint fram avleidd av forn ‘gammal’.

I det meste av Nord-Trøndelag (frårekna Stjørdalen) finn vi ordet finske, også sammansett «gammelfinsk». Det går også så vidt inn i Sør-Trøndelag (Rissa) og Nordland (Bindalen). Dette har nok ingenting med svedjebruk innført av finar å gjera, men kjem truleg av ei tenkt form *firnske, som heng saman med forn og fyrne.

Litt dystre vitnemål om det forgjengelege i naturen er nemningane daude og dauding, som er lokale for Gudbrandsdalen. Samansetninga daudelje er derimot eit typisk vestlandsord. Daudsen(n)e finst i to avgrensa område: På eine sida Sunnmøre og Romsdal, og på andre sida ganske vidt ikring i Nord-Norge. Sisteleddet meiner dei heng i hop med sine , v ‘tørke inn’.

 

 

Gjerde og jorde

 

Ein språkleg myte eg har støytt på fleire gonger i Trøndelag, og gjerne i samband med namnespørsmål. Det gjeld orda jorde og gjerde.

Forvirringa her botnar truleg i at austlandsordet jorde om eit stykke dyrkamark (innmark) har spreid seg og blir oppfatta som det ”normalnorske”. På våre kantar har vi eigentleg ordet gjerde (eit jære, jalejer’) om dette. Vi har samansetningar som heimgjerde og inngjerde, og ikkje minst temmeleg mange stadnamn på –gjerdet, både på gardsbruk og på enkelte jordstykke. Akkurat same ordet har dei i Trøndelag, men det kan vera uttala på fleire forskjellige måtar. Formene med a-vokal (jale, jare) viser ei velkjent lydutvikling i eit ganske stort område i Trøndelag. Jamfør at dei også kan seie vala om verda.

Ordet gjerde er avleidd av gard, og det blir da opphavleg eit jordstykke som er inngjerdt med gard. Verbet å gjerde hører sjølsagt til same slekta.

Dette blir eit anna system enn det vi har i norsk standardmål bygd på austlandsk. Der er jorde altså jordstykket, og gjerde er stengselet rundt. Dette stengselet heiter mange plassar utgard – vel eigentleg garden (gjerdet) mellom innmark og utmark. Gard i den gamle betydningen ’gjerde’ har vi i f. eks. gardvånd (gjerdefang) og adjektivet gardhard, bruka om krøtter som er slemme til å hoppe (ut)gardar.

Det ser ut til å vera ei vanleg og naturleg utvikling at ord går over frå å bety stengsel eller gjerde til det som er innafor stengselet. Det har skjedd med gard, og på våre kantar har det gått likeeins med gjerde. På same viset er det med hage. Dette var opphavleg stengselet rundt hagen, og er i slekt med ord som hegn og å hegne.

Men ein del trønderar ser altså ut til å meine at deira ord jære, jæle, jale o l er uttalevariantar av jorde. Kanskje trur somme nordmøringar det same om eit jer’. Men dette er å snu ting på hovudet. For jorde har truleg komme opp i austlandsk, helst ein gong i seinmiddelalderen, som ei samanblanding av gjerde og jord. Skrivemåtar som giorde i gamle dokument ser ut til å avspegle dette.

Åfyllfat

storetar

Ja, det er spalteredaktøren når han får is. I Norsk Ordbok definert som «umetteleg slukhals; glupsk person». Og det stemmer bra, for vi har å gjera med eit menneske som er heilt utan magemål. I same ordboka finn vi det forresten under to oppslag, både ovfyllfat og ufyllefat. Eg trur det er vanskeleg å skilje desse frå kvarandre, for første stavinga (prefikset) kan ha hoppa litt rundt og vorte omtolka. Om vi slår desse saman, får vi ei utbreiing med Nord-Østerdalen, Gudbrandsdalen, Møre og Romsdal, Trøndelag, Nordland og Troms. Eldste belegga er frå 1700-talet; ei ordsamling frå Hedmarka 1743 og Edvard Storms samling frå Gudbrandsdalen 1769.

Her er først eit par eksempel på bruken: «På kjøkenet var det to andblesne kjellå som hadde det annsamt der dei etla-til dure åt mangt eit åfyllfat» (avisa Driva 3.8.2001, med målføregrunnlag frå Åsskard på Nordmøre) – her skal det altså stellast mat til forventa storetarar. Og dette: «de før opp alle ungene sine til ufyllfat» (Magnhild Haalke: kaja Augusta, s. 124).

Ordet/orda har nokre andre tydingar som rimeleg greitt lar seg forklare ut frå den opphavlege. Det kan bli brukt om ein person som drikk mykje, om ein stor, kraftig person (det blir jo ein storetar gjerne), om ein urimeleg, utakknemleg person, og ein person som ødslar.

Med normeringa ov- tenkjer ein seg at første delen er det forsterkande ov- som i ovgild, ovstor etc. Ganske mange plassar er første stavinga uttalt o- eller u-, med (tilsynelatande) nektingsprefiks, som i ufin, utett etc. Og dei gamle ordboksskrivarane Ivar Aasen og Hans Ross fann det begge to brukt om eit umåteleg stort fat eller kjerald. Det ser vi også frå somme plassar i nyare materiale, f eks Oppdal, der «ofyllfat» kan bety ein unødig stor ting, for eksempel eit skåp eller ei kiste. Ottar Aas frå Inderøya, som har «ufyllfat» om ei ødsel kone, tolkar det som eit fat som ikkje lar seg fylle.

På Nordmøre blir ordet gjerne uttala åfyllfat. Her har Hans Hyldbakk ein teori om at åfyllfatet var ein mjølkestamp med surmjølk, som dei fylte på att med ferskare mjølk etter kvart som det minka. Slik heldt dei surmjølka levande i lang tid. Det skal etter han altså eigentleg vera «påfyll-fat», med den gamle preposisjonen å istf. på. Han brukar det også slik i dette sitatet: «så laga dei tettskjør og slo mjølk i åfyllfat» (avisa Driva 12.5.1974). Og i Jul på Nordmøre 1976 (s. 19) ordlegg han seg slik: «For meg høyrer holmane og røslyngheiane ungdomstida til, og det er noko heilt anna enn det tunge trasket som du må trø mellom trygdekassa og åfyllfatet i ditt alderdoms fengsel». Det ser ikkje ut til at Hyldbakk har fått særleg støtte i dette, og han kan kanskje ha blanda saman med åfall ‘fløyte, rømme på eit mjølkkjerald’ og åfallringje ‘ringje, kolle med åfall’. Men eg har ei svak formeining om at eg i mine gutedagar på Nordmøre kan ha hørt ordet åfyll om det ein fyller oppi eit kar, ein kumme eller liknande.

Uttalen er av og til med -full- inni (ofullfat, åfullfat). Andre uttalevariantar å merke seg er åfyllsfat (Halsa), åfillsfat (Eide) og ofyssfat (Hemne).

Post Navigation