Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “januar, 2013”

Anndørja, dårå, renna, ekkja

Skispor

Flott og innbydande skispor her. Men for dette finst det også mange forskjellige ord. Standardorda løype og spor er greie nok, men det er mange andre. Løype har truleg hatt ei nokså avgrensa utbreiing frå først av, og helst om ei renne i samansetningar som tømmerløype. Men så har det fått ei ny tyding, spreidd seg gjennom skisporten og fått status som ei slags standardnemning. Somme vil kunne bruke forskjellige ord etter om løypa er oppkjørt eller ikkje (for eksempel løype kontra far).

Arnold Dalen har kartlagt mykje av den norske skiterminologien, også nemningane for løypa, og det som blir lagt fram her, står såleis i stor gjeld til han.

Ordet låm, som vi kjenner frå slalåm, har vore det allmenne ordet for skiløype i eit sørleg område frå Telemark i aust til Ryfylke i vest.

Renne (skirenne) er også ei ganske vidt utbreidd nemning for skisporet. Av andre har vi for eksempel anndørri, som har eit tyngdepunkt i Namdalen, men som også har vore sagt mange stader elles i Nord-Trøndelag. Det går inn på sørtrøndersk område i Selbu og Tydal, og Ivar Aasen fann det i si tid også i Gauldalen. Det finst også somme plassar lenger sør, og går dessutan inn på svensk område.I normalisert form heiter det andyrgje, og det er truleg samansett av *andor-dyrgje, der andor er (kort)ski og dyrgje heng saman med ord som dorg, drog og å dra og rett og slett betyr spor (stjerna framom vil seie at ordet ikkje er direkte belagt, men rekonstruert omtrent slik som det må ha sett ut). Andor eller andår (skiandor) om skisporet er nok ein nær slektning. Dette ordet finst på Nordmøre og i deler av Sør-Trøndelag.Eit reint nordmørsord er visst dår’ (dåre, dore), som også er i slekt med siste delen av anndørri.  

I Nord-Trøndelag finst ekkje (eittj’, skieittj’). Dette er avleidd av å aka, og tyder altså opphavleg spor etter aking eller kjøring. Til aka har vi også fått ei okko, først og fremst brukt i Inner-Namdalen. Kanskje særleg om far etter slede (meiokko), men også om skispor.

Meidd , skimeidd eller skimeit har vi i hovudsak i Austlandsområdet (Telemark, Ringerike, Valdres, Ringsaker, Furnes, Nøtterøy og fleire). Meidd heng truleg saman med eit verb å meida laga spor, merke’.

Lokalt for Gauldalsbygdene er line eller skiline. Skiløyft finst lengst vest i Oppdal, og er dessutan registrert frå Ålvundeid på Nordmøre.

Dagens oppkjørte skiløyper er reine autostradaen i forhold til før. Også konkurranseløypene kunne vera temmeleg kronglete. Litt overdrive er det nok likevel når dei fortel frå skibygda Hølonda om ei løype som var så krokåt at dei gjekk fleire gonger rundt same grana!

Språkkåeine

Tørreine

Her ser vi ein eine(r) som er i ferd med å tørke inn på rot. Dette er lett antenneleg saker, veit vi, og tørreinen brenn så det sprakar.

Tørreine byr seg også fram som eit naturleg og passande skjellsord for ein snarsint person – eit menneske som fatar i som – nettopp ein tørreine! – Det e som å teinn ti tørreinin, kan det bli sagt.

Oddbjørn Nærvik i Orkdal har sendt inn eit gammalt ord frå Hoston i Orkdal. Språkkåeine var einekvistar som var oppbevart på veggen over omnen og kunne hivast nedi for å få fart på elden når ein letta på gryta eller tok vekk ringane på omnen for å sette på gryta. Oddbjørn har ordet etter far sin, som han hørte bruke det ein einaste gong. Det er bra med observante folk som har øra med seg!

Sleafylling eller merragrynning?

snømengde

Her er det full vinter og bra med snø, ser vi. Mange plassar i landet har snøen late vente på seg denne vinteren, men han kjem nok. Om det ikkje blir så mykje som det var ein vinter her før, da nokre kallar bar seg på all denne snøen. Da sa ein: – det herre e da ingen snø – eitt år utpå Frøya, da botna det itt med seitrøa på brynnlåkkje! (ei slik seitrøe, fiskestong, er 5-6 meter lang).

Den folkelege måten å oppgi snømengd, snødjupn på er ikkje i meter eller cm, men kor høgt snøen når på kroppen. Går det over ein lågsko, er det ein sk osnø, og når snøen opp til kneet på ein vaksen person, har vi ein knesnø. Tilsvarande kan ein også snakke om ein lårsnø, ein leggsnø og ein me(d)leggsnø. I siste tilfelle går snøen mitt å legg, som dei sa på gammalvore surnadalsmål. Hosebandsnø er også brukt. Ekstra tungt å ta seg fram er det når ein må vea te skraffs (skrevs), også ein seiemåte frå Nordmøre. Alt dette føyer seg inn i ein lang tradisjon med kroppen som referanse for mål, med tomme, fot og alen.

Elles kunne det mange plassar vera snakk om ein sleafylling/slåfylling, så mykje snø at det fyller opp under botnen på ein slede. På indre Nordmøre snakka dei også om ei merragrynne eller ein merragrynning – så mykje snø at det fyller oppunder buken på ei merr. Dette er vel laga til verbet å grynne – om å vasse i (laus) snø, også å nå botnen, nå ned på fast mark i laus snø. Med leddet –grynning som mønster er det danna andre meir spøkefulle snømål: kattagrynning, musagrynning, og til og med vondskjergrynning – oppunder buken på ein vondskjer (spissmus). Da er det nesten berre som eit lite rim! I den samanhengen blir ein freista til å minnast den gamle turnkommentatoren Paal Clasen, som sa om ei av dei finske jentene i ein damelandskamp i turn  at ho var så kortbeint at ho sette musespor i snøen..

Kjent frå fleire stader er herma om han som blir spurt om det er mykje snø i heimegrenda si, og opplyser om at det er mest på dei største gardane. Ein singsåsbygg skildra store snømengder slik: Det var så mykje at det låg nedover jordet og heilt over elva og bort på andre sida.  All denne snøen hadde likevel sine fordelar – den skjulte alt rælet som stod ute. Men forhaustaren – den var seig!

Takras

Takras

Det er stadig snømangel mange plassar, og mens vi ventar og lengtar (eller kanskje er glade til og synest det er det same med heile snøen), kan vi trøye tida med å sjå litt på eit bilde der det i alle fall er nok snø. 

Om snøhaugane vi ser her er samanfokne, moka opp eller rasa ned frå taket er ikkje så lett å avgjera, kanskje er det litt av alt dette. Det ser i alle fall ut til at meir kan vera i vente frå taket.

Og snøras frå tak heiter vel rett og slett takras, det da? Å nei, fullt så enkelt er det nok ikkje. Bloggaren som skriv dette, er oppvaksen på indre Nordmøre med takfonn som sitt ord. Dette var heilt sjølsagt, og eg såg ikkje for meg at det kunne finnast andre nemningar for det. Men det ser faktisk ut til å vera eit temmeleg lokalt ord ut frå det som finst i arkiva. Kanskje er det likevel tilfeldig, og eit resultat av at ein ikkje har spurt nok etter det.

Nokre andre samansetningar har vi også, alle eigentleg heilt naturlege. Takskrei eller takskreie er ordet for takras i Åmot, Hurdal, Drangedal og somme stader på Innherred.  Elles finn vi takskriu i øvre Hallingdal og takskreo i Søndre Land. Heilt til slutt er takrose oppskrive frå Skafså i Telemark: «vera deg for takrosa – ho er ventande når som helst!». –rose er vel avleidd av ras. Kjenner du andre ord for takras, så send dei, dette ser ut til å vera lite kartlagt.

Og så kan jo folk sjå ut som eit takras – da er dei temmeleg sjuskete!

Er du trygvant?

Truger

Truger kan vera kjekke å ta seg fram med i snøen på visse typar føre. Her ser vi eit par moderne truger, men dette fottyet har lang tradisjon, både til folk og hest. Til og med oksar har hatt truger på.

I mange dialektar seier ein tryg- med y. Trygføre har vi når trugene verkeleg kjem til sin rett, det vil seie i djup laussnø, eller når det er berre litt «hald» i snøen, tynn skare. Den store bereflata en får med truger på foten, gjer at ein ikkje bryt så lett gjennom. Da er det tryghald (Nordmøre),  trygstø (Meråker, Skogn, Frol) eller trygskårrå (Sparbu).

Det er sjølsagt litt andre krav til trugeføre for hest. Ein test kjørekaren kunne ta, var å hoppe i veret og sette hælane ned i snøen. Dersom skaren da heldt, rekna han med at hesten kunne ta seg fram med truger. Er det såpass fast at ein kjem seg fram også utan truger, kan det kallast tryglausføre.

Ein gang med truger er eit sett (4 stk) til hest, akkurat som det heiter ein gang hestesko, ein gang hesteskosaum etc. Det kan også vera ein halvgang, altså eit sett med to truger, og hesten kan vera enten heiltrygt eller halvtrygt – ha truger på to eller fire føter. Til hest kunne det også bli brukt fjøltruger – av ein fjøllapp.

Hesten kan risikere å få trygsår – gnagsår av trugene. For å unngå dette,  må ein sveipe ei fille rundt foten hans, ei trygfille, trygflysse, trygsokk og sikkert andre namn. Uansett var det eit fordel å ha ein god tryghest, ein som var trygvant!

Sjå også om å gå berrlest, innlegg den 28. november i fjor.

Det snør gamle kjerringar

Snøfall

I eit snøfattig Midt-Norge får vi trøste oss med eit bilde der det i alle fall snør godt, medan vi ventar på betre tider.

Dialektane har eit nyansert ordforråd for å skildre naturfenomen. Også når det gjeld snøfall, finn vi mange målande uttrykk, som vi skal sjå nokre eksempel på.

Når det er tett snøfall som her, vil eg på min sunndalsdialekt kunne seie at det snør så det lark. Andre vil seie f eks at det storsnør, det er storsnødrive, eller at det er labbsnø. Når det labbsnør på Hitra, vil det seie at det snør tett og stilt, med store flak. Men det kan også vera labbsnøfokk.

Elles kan det bli sagt at det snør bladvottar, lovottar og til og med gammalvottar. I Selbu varierer dei med både gammelvottbøte, hudskobøte og skinnfellbøte som spøkefulle nemningar på store snøfiller (hudskobøte også i Tydal). Som sisteledd i desse orda har vi substantivet bøte, som er avleidd av bot, og tyder vyrke til å bøte med.  Frå Lånke er dette uttrykket, som var brukt frå gammalt: han kaste hanskbøt. I Frol snør det av og til kattlabba.

Det kan også snø gamle kjerringar, eller til og med gamle kjerringa og finnsko, som i Røyrvik. Og da passar det å avslutte med det kostelege ordet finnbadstu, registrert i Nord-Østerdalen om riktig tett snødrive.

Send oss gjerne dine eigne uttrykk for tett snøfall!

Tjuandknut jagar jula ut

ut med juletreet

Her er juletreet hausta og kasta ut, for no er det tjuandhelg, og 13. januar er tjuandedag jul. Da kjem tjuandknut og jagar jula ut, heiter det. Etter gammal rekning skal jula vera slutt no, og juleølet oppdrukke.

Dette vart markert på forskjellig slags vis kringom i landet. For eksempel kunne dei ta soplimen og ”jaga ut jula”. På Ålvundeidet på Nordmøre sopa dei denne dagen ut halmen og einebaret dei hadde strødd med på julekvelden, og sa at ”no kom ’en tjuandknut og sopa jula ut”.

Nils Ulvund i Ålvundfjorden fortel at mor hans sa at det var tjuandknut som jaga jula ut når det peip i kjøkkenomnen. På den måten fekk ho ungane til å vera roleg ei lita stund.

Sjølv har eg vore med på å gå tjuandknut, i øvre Sunndal. Da gjekk vi utkledde rundt til folk, akkurat som når ein gjekk julebukk. Eg hadde suksess ein gong vi gjekk tjuandknut til læraren vår. Da var eg den einaste han ikkje kjente att, godt kamuflert i kvinnfolkklede lånt av mor.

Før var tjuandedagen rekna som den gamle nyårsdagen, på same måte som trettandedagen var den gamle juledagen. I Romsdal sa dei at dersom det snødde på tjuandedagen, ville det bli 20 snørier før sommarmål, står det å lesa i boka ”Dag og merke”.

Men kven er så denne Knut? Jau, det er den danske hertugen Knut Lavard, som vart drepen 7. januar 1131 og seinare gjort til helgen. Minnedagen hans er altså 7. januar, og det har vore sagt at ”Sankte Knut” jagar, sopar eller kjører jula ut også denne datoen. Men han har altså vorte knytt til 13. januar òg.

Trolltime

Trolltime

«Skal berre» – få gjort opp denne fisken før eg kjem inn til måls! «Skal berre – skal berre»; det er langt frå berre ungar som syng den visa. Eg minnest det veldig godt hos somme av den eldre generasjonen heime, at det var utruleg monn i alt ein fekk gjort etter at maten var ferdig og ein var ropa inn. Ordet vi tek for oss her, trolltime, har med dette å gjera.

Ordboksmannen hans Ross noterte dette ordet frå Nordmøre og tok det med i ordboka si frå 1895, med ei litt omstendeleg og dels uviss forklaring: Uheldig time, uheldig augneblink eller lune (ulag), utid der ein går i gang med, held på med noko, særleg der ein let vente på seg. Eit bortimot synonym til dette er utid, og eit anna er udøger – uheldig dag, uheldig tidspunkt, som den same Ross har frå Telemark og Østfold. Ross gjettar på at den opphavlege ideen kan vera ‘tid da ein er oppteken med å slåst mot troll’, og viser til ordtaket «det er på utid at trolla skal drepast».

På Nordmøre ser ikkje ordet trolltime ut til å vera kjent i dag. Men vi finn det att i nyare materiale likevel, først og fremst frå Hemne, som jo hører til Nordmøre i målvegen på mange måtar. Her gjeld det ekstratid, tida ein går i arbeid etter at økta er ferdig (og ein er ropa inn til måls). Husbonden kunne stundom vera lei til dette og såleis utnytte folk. Dette heitte «å gjærra (eller hald) trolltime».  Det er herma etter ei frittalande onnataus som tykte dette gjekk for vidt, og sa til «sjølen»: «-No ha æ vorte svoltin sju gong sia ho ropa inn!»

Tradisjonsberaren Arnfinn Aune frå Sandstad på Hitra kjenner det også, og kan sitere irriterte matmødrer som venta på å få folk til bords: «-Kor mang’ trolltima ska di ha?»

I folketradisjonen frå Østerdalen er trolltimen derimot timen mellom klokka tolv og eitt om natta. Den som var fødd da, hadde evnen til å sjå skrømt, andre ikkje.

Andbert

Katt

Brrr! Kaldt å vera pus her. Vonar det går an å sjå pusten til katten på bildet. Når det er så kaldt, og så klår luft at ein ser pusten stå som ein røyk, eller eit gov, er det andbert. Dette er/har vore sagt i indre bygder i Sør-Trøndelag, pluss Nord-Østerdalen, frå gammalt også i Inntrøndelag, og her og der i Nordland og Troms. Det er jo først og fremst ute ein opplever slikt, men det kan også skje i eit veldig kaldt rom. Som eksempel kan vi ta denne utsegna frå Rennebu: ”-Det va annbert da oss kom ut om mårgon”. Johan Hveding i ”Håløygsk ordsamling” har ein litt annan måte å seie det på: ”lufta e ainnberr”. Første delen av ordet er sjølsagt ande = pust.

I Valdres og Hallingdal heiter det at det er andebert, og i Sunnhordland han er andabær. Ordet er ikkje belagt i norrønt, men det må nok ha eksistert også den tida. Det kan vi slutte av at islandsk har ”það er andabert”.

Det har vore knytt vervarsel til dette også, men litt motstridande. I Kinn i Sunnfjord sa dei at ”kyra (kua) æ so andeber”, og det skulle tyde regn. Men Paul Woxeng gjengir tradisjon frå Ytter-Namdalen om at når ein i disig, regntungt vêr blir andberr (kan sjå sin eigen pust), er det teikn på oppklårning.

Skandert?

Skandert

Her må ein vel kunne seie at lysstolpen er noko skandert. Eller – ? Språkobservatør Rune Stavaas i Hemne fann nemleg inga slik tyding av skandere da han slo opp i nettordbøker.

Her står det nemleg at å skandere er å dele eit vers opp etter verseføtene, å lesa eit vers slik at rytmen kjem klårt fram. I tillegg er det nemnt ei enda meir snevert fagleg tyding: å analysere og teikne av ved hjelp av elektronstrålar.

Den som skriv desse linjene, måtte ganske høgt opp i utdanningssystemet før han lærte at det var noko som heitte å skandere dikt. For han verka den slags øvingar forresten heller til å skandere gleda ved poesien.

Både for Stavaas og meg vil å skandere nemleg seie å skade, gjera skade på, fara stygt med, skamfare, øydelegge, ramponere. Det går an å skandere foten sin, sykkelen sin, koppar m m. Eller som i dette eksempelet frå Surnadal: ”Hakkespett’n he skandert veggjinn på nyløåinn”. Slik bruk av skandere er kurant både på Nordmøre, i Sør-Trøndelag og Nord-Østerdalen. Arkivmaterialet tyder på at det ikkje er heilt ukjent i Nord-Norge heller. Blant anna finn vi eksempel på det i den klassiske ”Vett og uvett”.

Er dette verkeleg same ordet? I min eigen Norsk Ordbok, der dette no er ferdig redigert i band 9, har ein rekna med det. Opphavet blir ført til eit latinsk verb scandere som tyder å stige opp, og som heng saman med skala (opphavleg ’stige, trapp’). Men korleis kjem ein over frå verseføter til skadeverk?

Vi kan ha eit ”manglande mellomledd” i ei tyding som finst i somme dialektar. Her kan du skandere folk på den måten at du skjenner på dei, overhøvlar, æreskjeller dei. Spesielt i Gudbrandsdalen finn ein denne bruken, men også i Folldal, Nord-Østerdalen og somme plassar i Telemark. Eit par andre plassar blir skandere oppgitt som å prate stygt, nedsetjande om folk (Nordre Land), eller å laste nokon, trekke fram feil (Valle). Kan det ha gått frå å lesa opp vers med tydeleg rytme til å føre klar tale om kva ein meiner om folk, og derifrå til å påføre fysisk skade? Jau, fullt mogleg – det finst eksempel på meir dramatiske tydingssprang.

Men eit par storkultar blant språkforskarane, Ragnvald Iversen og Einar Haugen, har også peika på eit lågtysk verb schandern, som tyder å baktale, å skjelle ut. Dette kan ha spela inn.

La oss avslutte i Hemne: Om ein skar seg med ljå eller sigd, kunne ein gå glipp av slåtte- eller skurdgrauten. Da vart det sagt: ”No skandert du grauten!”

Post Navigation