Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “februar, 2013”

Strukku og grunnstøng

Snø med åpen elv

Her har det vorte «vebju» i trea igjen, men elva er open, og renn i eit fint stryk. Eit slikt elvestryk er også kalla ei strukku (somme plassar i Trøndelag, pluss Nordmøre). «Strukua gjekk han til beltes», fortel Leif Halse i boka «Raud brystduk» om ein som skulle vasse over elva.  På Indre Nordmøre kan det også bli sagt ei strøkku. «Laksen stanga strøkku og svinga seg og spratt» heiter det i ei gammal vise frå Sunndal.  Meir poetisk er Hans Hyldbakk, når han seier «For deira eiga livsens elv har fått så strid ei strøkku».

I Sparbu og Snåsa er slike stryk av ein eller annan grunn hankjønn:  ein stråkkå.

Vi kan ikkje sjå det på bildet, men nyttar likevel høvet til å ta opp eit elveord som ser ut til å vera spesielt for Verdalen. Det gjeld eit naturfenomen som kan forekomma om vinteren, og det kallast grunnstøng. Dette er når det legg seg is på steinane på elvebotnen i straumstryka utan at det blir is på overflata. Elvebotnen «skjøt is», slik Kjetil Dillan beskriv det. Han er usikker på kva som forårsakar dette, men seier at det vatnet i elva kanskje rett og slett blir så kaldt at det frys fast til botnen, der straumen er mindre enn på overflata. Kanskje andre kan hjelpe oss med å forklare fenomenet, som det altså finst eit heilt presist dialektord for. Elveisen blir i alle fall aldri liggande lenge når han legg seg på den måten, seier Dillan.

Advertisements

Oppreint

P1000146

Før i denne spalten har vi tatt for oss ordet vebju om snø som bøyer greinene. Her er snøen forsvunne frå trea, og da må det beskrivast på andre måtar.

Det er ganske utbreidd å seie at det er snøreint, eller snørein skog. Også skogreint er brukt. I Inner-Namdalen seier dei at det er oppreint.  Andre variantar innsamla frå trøndersk dialektområde er skogtrereint (Frosta), skogbert (Glåmos), barreint (Ytterøya), skogen er kvistrein for snø (Gravvik), at det er svart skog (Hitra) eller svartskog (Selbu, Otterøy). Det kan også rett og slett bli sagt at det er reint eller svart i skogen.

Når skogen mørknar, er det varsel om mildvêr, har det vore sagt frå gammalt.

Tautersau på bokt’n

Bilde 4

Her har uvêret treft land, og han har «slæft-ut gråver’n», som det er sagt i spøk utpå Hitra når det har vorte gråvêr, med regn. Når det er fare for at vinden går på vest og det kjem nedbør, kan dette uttrykkast slik på Hitra: – Æ e redd han går uti’n og gjær ti’n!

Sjøen går kvit-toppåt, som det av og til er sagt. Eit anna ord for dette er kvitskavlåt, som i denne skildringa frå Tingvoll av ein liltt meir moderat vêrsituasjon: – Sjy’n e litte granne rokkåt, men han går ‘kje kvitskavlåt.

Folkeminnesamlaren Karl Braset (frå Sparbu) registrerte dette uttrykket: – Det e tautersau på bokt’n. Da blæs det så mykje at det er kvite skavlar, som liknar på sauer.

På bildet er det pålandsvind. Men frålandsvinden, landvinden, kan også vera stri somme tider. Vi skal igjen til Hitra, der det var ein kall som hadde begynt «å toill tå oppi haue sett». Han var heime ein gong iblant. Så var det ein repping på førjulsvinteren, med så gale landvindsrokk. Kallen gjekk og stabba vindaugsmellom og meinte at han ikkje hadde opplevd slik landvind nokon gong. – Jau far, sa ein av gutane hans, – du huse da vel, det va ei vækka han heldt på ein heil fjortendaga! Og det var kallen heilt enig i!

Styggvêr i vente

Bilde 3

Her er nok styggvêret på veg inn. Det finst ein del vêr-observasjonar som blir sitert på folkemunne, der det blir spelt på det tvetydige i ordbruken. Nokre av desse er samla i boka «Ka sa du?» frå 2007. her kjem dei, pluss litt supplement:

– Hainn står uti og heill’n inni, og det e’ nok ittj læng før det dryp tu’n, blir det meldt frå Ørlandet.

 –          Han kjem settande inn med ein stygg tjukkje kvar einast kveld, og så dryp det tu nå heile natta (Hans Hyldbakk i avisa Driva 15.10.1977)

To trondheimskoner førte ein dialog om dette: – Hainn bli stiv te natta! sa den eine. – Ja, kjæm-en-inn no, kainn-en gjørra skade! svarte den andre.

 – Kjæm ’en inn som ’en står, så går det folkliv! åtvarar dei på Hitra. Hitterværingen Petter Risvik hermar etter bestefaren, som kommenterte vêret når det drog seg opp til ein eling: – Hainn står no så du kainn ta ti’n!

Ein plass på Nordmøre stod kjerringa og kallen ein kveld og vurderte vêrutsiktene. Samtidig nytta kallen høvet til å lense for natta. Dette var i slåttonna, dei hadde mange halvtørre hesjer ståande, og kjerringa var litt ottefull: – Hainn e tjukk i kveld! –  Ja, hainn fylle-ti hainna, ja, konstaterte kallen.

 Ein verdaling avla denne vêr-rapporten:  – Æ va opp klokka fæm i dag og såg på’n, og da va’n ko blå. Lei om lite grainn vart’n løddin omkreng, og fenn æ fekk på mæ boksa sto ’e tu ’åm!

 På Hitra let det slik: – Når æ for ut, så låg ’en så fin og blank som ræva ti ei lærarinn’. Når æ kom inn, så va’n kul svart, og om det at det draup tu’n!

Topphøn’

5»»

Denne krabaten hekkar neppe hos oss, men kjem av og til i store flokkar på besøk. Eksemplaret her vart fanga opp på Lademoen i Trondheim. Namnet sidensvans kjem frå tysk Seidenschwans og har truleg hatt dansk som mellomstasjon på vegen opp hit. Det tyske namnet tyder bokstavleg talt ‘silkestjert’. Dette har også vore lansert som namn på fuglen her i landet, men visstnok utan særleg suksess.

Det er ikkje mange dialektnamn å finne på dette fugleslaget, men i Oppdal har dei eitt. Det er topphøn’. Bakgrunnen er sjølsagt fjørtoppen i nakken. Ei topphøne er elles ei høne med slik fjørtopp. Og det er sjølsagt eit gangbart ukvemsord til jenter og kvinner av det krye og snerpete slaget. Slik som Ragnhild Magerøy skildrar det i romanen Gunnhild: «Det skal bli ei bra kry ei, detta, når ho blir voksen. Men han skal kryne henne, skal han, det kan ho ta seg tvihendt i reva på, topphøna – når han blir stor»

Mallabariske sakkalava

Somme av dialektorda våre har litt meir eksotisk opphav enn andre. Tittelen på dette innlegget kombinerer to slike.

Malabarisk eller malebarisk skriv seg frå Malabarkysten i Sørvest-India, no ein del av staten Kerala. Her har det vore kristtne like lenge som i Europa, det oppstod tidleg handelssentra, og området vart såleis kjent også av europearar. Ordet malabarisk er for det første brukt om uforståeleg tale, men deretter om folk som er ustyrlege, slemme, vidløftige o.l. I denne tydinga ser det ut til å høre heime frå og med Nordmøre og oppover til Finnmark. Men når det blir sagt  «han e mallabarisk i dag», er det oftast snakk om retteleg stygt vêr.

Sakalav (sakkalave, sakkalavi) er også brukt først og fremst i Trøndelag (helst i ytre strøk) og i Nord-Norge, om ein upåliteleg person, ein kjeltring e l. «Sakalavar, skitstrompar og fusseladdar såg vi ikkje snurten av», skriv Bernt Bøe i avisa Driva omtale av eit arrangement på museet i Bøfjorden. Det har vel gått greitt for seg der da! Ein litt avspora variant sakkalabuss er registrert i ei sror ordsamling frå Holla i Telemark. Sakalavane er eigentleg ein folkestamme på Madagaskar, og her til lands må vi vel ha fått kjennskap til ordet gjennom misjonen og foreningsblada deira, eller ved sjøfolk. Språkforskar og diktar Helge Stangnes fortel frå si tid på Sør-Senja Museum at der hang det eit misjonskart over Madagaskar, med gradar av heidenskap markert som nyansar i grått og svart. Over heile øya stod det skrive «sakalaver». Kolbjørn Aune har behandla ordet i heftet Jul i Trøndelag for 2009. Her fortel han at dei i Stjørna har sagt sakkalavhøtt om eit skrøpeleg byggverk.

Gullhane

Gullhane

Dette bildet fekk eg tilsendt av Ola Løseth i Meldal vinteren 2009. Det viser eit lysbrytingsfenomen i sprekker i is, og namnet på det var gullhane, opplyste han. Eg la det ut på facebook-sida mi den gongen og etterlyste fleire opplysningar, men det var ingen særleg respons. Derfor prøver eg igjen til dei som er inne på denne sida: Kjenner de gullhane eller andre ord for det som de ser her? Også frå Bjerkreim i Rogaland er gullhane registrert som namn på fargespektrum som kjem fram ved lysbrytingar i brest i stålis.

Elles har vi goillhane som namn på plantehn skogstorkenebb (Hølonda).

Vi toler sikkert eit bilde til av gullhanen, også dette er ved Ola Løseth:

Gullhane2

Smistein

Smiestein

Bildet her er sendt inn av Oddbjørn Nærvik frå Hoston i Orkdal og blir gjengitt med løyve frå han. Det forestiller ein smistein, som var brukt når ein skulle sette på jarning på trehjula på gamle vogner. Oddbjørn fortel: «Oldefar min var smed. Dagen etter at han dødde, vart smisteinen vår «annektert» av ein nabo. Far min hadde detaljkunnskapar om bruken av smistein(ar). Biletet viser smisteinen «vår», og reiskapen øverst er ein av «spesialspakane» som var brukt når ein førte over jarninga frå steinen til hjulet. Som du sjølvsagt ser er det ikkje samsvar mellom storleiken på hjulet og smisteinen her».

Og vidare: «I Lomunddal (dvs i gamle Hoston skolekrets, Orkdal kommune, på grensa til Rindal) finst ein stad som heiter Smisteinstufta».

Dette ordet mangla vi i arkivet frå før, bortsett frå eitt belegg, med ei noko anna tyding. I Dalane i Rogaland er smistein ei steinblokk brukt som ambolt eller fundament for ambolt i smie.

Stor takk til Oddbjørn for særs interessant og verdifullt bidrag! Vi tek like godt med enda eit bilde av smisteinen:

Smistein2

Kyndelsmessklumpen

enkelttre9

Dette vintermotivet får illustrere at no er halve vinteren gått, etter gammal rekning. I dag, 2. februar, er det nemleg kyndelsmesse. Ein katolsk høgtidsdag til minne om jomru Marias reinsing (kyrkjegang). Alle gjekk da i prosesjon gjennom kyrkja med brennande vokslys. Namnet på dagen er omsett frå latin Missa (festum) candelarum, som rett og slett tyder ‘lysmesse’. Jamfør også engelsk candlemas.

I målføra møter vi eit mangfald av uttalevariantar: kjynnesmess, kjynnilmesse, kjynnjuylsmesse m fl. Min eigen variant er kjøndesmøss

Ved denne tida meinte ein at bjørnen snudde seg i hiet, og at halve høyet på låven skulle vera brukt opp. Det var også teke varsel for kommande år, og mildver vart rekna som dårleg: «Kjynnesmess tøy, frossi konn og råtti høy». Ei hard uversri ved desse tider var kalla bl.a. kyndelsmessria, kyndelsmessknuten  eller kyndelsmessklumpen. Dette siste var også brukt om (stort) snøfall ved kyndelsmesse, akkurat som kyndelsmessdetten, kyndelmessdokka o.fl. Skareskorpe ved kyndelsmesse var kalla kyndelsmesskorpe eller kyndelsmessnerk, og somme rekna med at denne var midt i snøen.

Post Navigation