Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “mars, 2013”

Kvestrussu

Kvistrussu1

 

Denne gongen skal vi dra fram eit ord som truleg er nokså sjeldan, og som vi veit om berre frå ei kjelde. Det vi ser, er kvistkransen på eit bartre – dei kvistane som går ut frå same staden i mergen, og som altså har vakse fram same året. Ordet kvistkrans er brukt i Norsk Landbruksordbok, og har vel dermed ein slags offisiell status. Same ordet er brukt i dansk. På svensk heiter det grenvarv, tysk Astkranz og engelsk branch whorl. Skal ein tru det som finst på nettet, er kvistkrans meir brukt om krans som er bunden av kvistar.

Men folkeminnesamlaren Karl Braset frå Sparbu har eit særeige ord for dette. I ei kjempestor ordsamling som enno ikkje er trykt, nemner han eit par gonger kvestrussu. Han forklarer det som ”mang kvesta tu såmmå kvestbann”, og ”kvestbanne på i tell”. Dermed har han faktisk to ord for dette; ”kvestrussu” og ”kvestbann” (kvistband). ”De e itt brukele aa sag igjønnøm kvestrussu når ein kappe tømmre i skogja”, kan Braset fortelje oss. Han nemner også at ei slik ”kvestrussu” er emne til ”turru” (tvore, tvare).

Usamansett russu opplyser Braset er ”mang tå nå slag”. Det må helst vera same ordet som vi har i rosso om vindkule, men som også kan bety ei ri av anna slag, som ei hostekule, også slagsmål. Det er vel samanheng med rasa.

Tjelden, sjøskjora

29

Tjelden er for lengst komme. Han er ein av dei første trekkfuglane som melder seg; somme stader kan han dukke opp alt i slutten av februar. Den 12. mars skal han uansett vera her, daud eller levande, har det vore sagt. «Gregorius dag skal tjelden vær’ på kvert eit snag», heitte det i Nord-Norge.

Namnet tjeld går tilbake på norrønt tjaldr, som fuglen også heiter på islandsk. På færøyisk er det tjaldur, og der er han også nasjonalfugl. Ordet går tilbake på ei gammal rot som kan ha betydd om lag ‘gå med stive føter’. Det er ikkje så mykje variasjon i uttalen, men i Osen er det sagt kjill, og på ytre Nordmøre kan han bli omtalt som kjellå (da blir det samanfall med ordet ei kjelle om ei kvinne).

Andre namn er kleppatjeld (Eide på Nordmøre), skjortjeld (Sogn og Fjordane, Sunnmøre) og sjyskjor (også Eide på Nordmøre). Tjelden har jo felles farger med skjora, med unntak av det raude på nebb og føter. Ein av våre informantar fortel at han høyrde ein i Sel i Gudbrandsdalen som kalla tjelden for sjøskjora. Han hadde det neppe lokalt derifrå.

Så har ordet tjeld gått inn i andre fuglenamn. Gråtjeld er eit anna namn på raudstilk. Denne er kalla kvekka(r)tjeld i Fosen. Ivar Aasen fører dette namnet opp frå Nordmøre og Sunnmøre. Hans Strøm (Sunnmørsbeskrivelse, 1760-åra) meiner det kjem av at «den er meget qvik ): munter og levende, saasom den aldrig staaer stille». Steintjeld er lokalt namn på steinskvett i Gravvik i Namdalen, og i Foldereid har strandsnipa vore kalla såtjeldStortjeld i Rissa er truleg den vanlege tjelden, sett i motsetning til kvekkatjelden. 

Tjelden var ein merkefugl, som vi alt har vore litt inne på. Om han kom tidleg, ville det bli ein mild vår og ein god sommar, trudde dei. Var tjelden raud på føtene, betydde det varm sommar. Var han bleik på føtene, skulle sommaren bli kald og sur. Låta var også viktig. Sa han «klip – klip», ville sommaren bli varm, men let det «de bit – de bit», gjekk det mot ein våtsommar. Ein  kunne bli «dåra» av flyttfugl, det vil seie å vera på fastande hjarte når ein hører fuglen første gong om våren. Dette var uheldig. Vart ein dåra av ein tjeld, kunne ein få utslett. Om tjelden kjem opp på marka i staden for å halde seg i fjøra, ventar han styggver, meinte dei på Senja. I Alstahaug skulle det bli nordavind dersom tjelden satt og kurra. Og så lenge tjelden syng før vårfrumesse (25. mars), så lenge skal han teie etterpå, var trua i Sogn. Godvêret hadde da lokka han for tidleg ut.

Ikkje minst tok dei varsel av tjelden for kjærleik og samliv. Om ein såg to tjeldar i lag (som på bildet) første gongen ein observerte han om våren, ville ein bli gift det året. Og såg ein tre på ein gong, ville det bli både make og barn i løpet av året!

Skjellbreia

P1000469

Slik tok Skjellbreia i Bymarka ved Trondheim seg ut på palmesøndag i år. Under skituren i dette området fekk eg spørsmål om namnet av ein kjenning eg møtte på, og same dag dukka det også opp på facebook-gruppa «Ord og uttrykk fra Meldal» (http://www.facebook.com/#!/groups/317316708316597/).

Skjellbreia er det største vatnet i Bymarka. Trondhjemmarar seier forresten helst «Skjælbreia» med lang æ-lyd og tjukk l. Namnet finst mange plassar i landet, og oftast gjeld det innsjøar og vatn.

 Namnet ligg føre i mange variantar, ikkje minst som slektsnamn. Folk skriv seg for eksempel Skilbrei, eller Skilbrigt, og ikkje minst Skjelbred, som vi kjenner godt både frå fotball og skiskyting. I slike tilfelle kjem det nok helst frå gardsnamn.

 Opphavet er det norrøne ordet skjaldbreiðr. Det er eit adjektiv som må ha betydd om lag ’brei som eit skjold’, og det er altså visse naturformasjonar som dei ein gong i tida har følt det naturleg å samanlikne med eit skjold.

 Du spør kanskje kvifor det da ikkje heiter skjoldbrei eller Skjoldbreia? Dette har med lydovergangar i det gamle målet å gjera. I ordet skjold  vekslar vokalen slik at han av og til er a, som i genitivsforma skjaldar. Han er a også i samansette ord i norrønt med skjold som førsteledd. Skjoldkant heiter for eksempel skjaldar-rond, og lista dei hadde på båtripa til å feste skjolda sine på, heitte skjaldrim.

 Overgangen frå Skjald- til skjell- i Skjellbreia  er heilt vanleg og grei. Det er som når norrønt fjall blir til fjell. Vil du ha eit fint ord for dette, så kallar fagfolk det for progressiv j-omlyd.

 I mitt eige «heimeområde», Sunndalsfjella, finst Skjellbreia som namn på ei elv som renn ut i Aursjøen, i grensetraktene mot Oppland. Her har vi også Skjellbreidalen og Skjellbreihøa. Nordaust for Skjellbreihøa ligg Skjellbreitjønna, utan direkte samanheng med elva Skjellbreia.

 Men ”den skjoldbreie” høver da dårleg som namn på ei elv? Det som mest truleg har skjedd, er at elva har fått namnet sitt overført frå eit vatn. Her er det to kandidatar Skjellbreivatnet, eitt oppunder Svarthammaren, der Skjellbreia startar, og eitt som ho renn gjennom like før ho munnar ut i Aursjøen. Etter kartet ser begge desse to såpass rundvorne ut på skap at det kan stemme bra. Tilsvarande overflytting av namn mellom vatn til elv kan vi forresten konstatere mange plassar.

 Elles er Skjellbreia stundom fjellnamn, såleis også på Island. Det er da truleg fjell med rette, breie flater i bergveggen. Norsk Stadnamnleksikon kan opplyse at det også finst som namn på skjer i sjøen. På Island er Skjaldbreid bruka som dyrenamn, på sauer med skjoldliknande flekk på ryggen. Gardsnamna, som altså oftast er utgangspunkt for slektsnamn som Skjelbred o l, er nok som regel overført frå ein naturlokalitet, f. eks. eit vatn som garden ligg ved. Men i somme tilfelle kan gardsnamnet vise til ein flat og rund jordveg.

 I det siste har det vore ein liten debatt om Skjellbrei-namna i det namnefaglege miljøet i Norden. Forskaren Vidar Haslum har halde fram at namneberarane jo er mykje breiare enn eit skjold, og om ein var ute etter jamføring med eit skjold, kvifor ikkje kalle lokaliteten rett og slett Skjold? Staffan Fridell har svart i siste nummer av tidsskriftet «Namn og nemne». Han peikar på at –brei som sisteledd ikkje kan forståast som absolutt breidd i meter eller kilometer. Det er heller slik at lengda og breidda på objektet er relativt jamstore, og det er nok det eldre namnegranskarar også har meint med tolkinga ‘brei som eit skjold’. Fridell viser elles til ein parallell i innsjønamnet Svärdlången i Värmland, ein innsjø som er svært lang, smal og bein og på den måten kan likne eit sverd.  

 Namnelagingar til skjaldbreiðr kan vera temmeleg gamle. Dei må ha vore ”på moten” og ha kjentest naturleg å ty til i ei tid da skjoldet hørte til våpenutrustninga, og da kjem vi fort tilbake til tidleg mellomalder eller vikingtid.

Blåstøe

9

Sjøl om det er vinterleg mange plassar akkurat no, så veit vi det er ikkje så lenge til all denne snøen skal vekk. Da får vi ein fase der det kan vera skikkeleg sørpeføre bortover markene. Snøen blir svært blaut og vassblanda, gjerne med vassdammar innimellom. Litt av dette ser vi på bildet. Det skvett til alle kantar når ein trør i slikt. «Snøgraut» er den treffande skildringa ein av informantane våre gir.

Blåstøe er eit ord for denne tilstanden. Det finst på Nordvestlandet frå og med Sogn til og med Nordmøre, og så går det såvidt inn i Trøndelag (Hemne, Hitra, Frøya). Somme uttalevariantar har vi, som blåståe (Smøla) og blåstae (Valsøyfjord, Aure).  Vi kan koste på oss eit illustrerande sitat: «Vintersnjø’n flöt e blåstøå på alle ekrå» (surnadalsmål, Ola J. Holten i avisa Driva 24.5.1988). I Surnadal skal ordet også kunne brukast nesten parallelt med sorr, om tynn issørpe på vasspyttar og dammar. Blåstøe kan det sjølsagt også bli elles på vinteren, enten før snøføret får festa seg retteleg, eller under mildversbolkar med regn.

Støe etc heng saman med å stå, og denne vassblanda snøen som står i dammar kan absolutt verke mørk og blåleg, om det ikkje kjem så tydeleg fram på bildet. Men det finst også eksempel på eit anna førsteledd. På ytre Nordmøre heiter det somme plassar blautstøå (Eide, Gjemnes, Averøya). Elles på Nordmøre er det gjerne blåsstøå med kort å og tostavings tonelag. Dette høver ikkje så bra med adj blå i førsteleddet, for da burde det vore lang vokal og einstavings tonelag (som i t.d. blåmann). Men å-en kan ha vorte forkorta framfor konsonantgruppe, og det kan igjen ha ført til at ordet har vorte omlaga og bryt med det vanlege mønsteret. Alternativet er at vi i blåsstøå kan ha eit førsteledd blot (uttala «blått») som kan ha tydd ‘bløyte’ og som heng saman med blaut. Det er ganske klart når vi finn forma blåttstø(a) på Frøya. 

Det får vera som det vil, sjaskete og ufyseleg er det i alle fall. men vi må nok gjennom det!

 

Neste stadium: Rotreint, rotbette

5

I førre innlegg tok vi for oss vaddatryg, som er groper med laus, roten snø ikring trea på seinvinteren. Det er her det først blir bert i skogen. Det kjem fram ein snøberr ring rundt treet, og denne utvidar seg gradvis.

På dette stadiet sa ein i Verran at treet er rotreint, og det var frå gammalt rekna som eit godt teikn,  på tidleg vår. I Surnadal sa dei at det var rotbette eller rotbert, når det tok til å bli bert rundt trea om våren. Her kunne ein også seie at det var vårbette når det begynte å bli bert rundt tre og busker. Også ein person kunne vera vårbettinn – brunbarka etter å ha opphalde seg mykje ute i sola på seinvinteren. Det er slik du blir under gode forhold i påskefjellet!

Det er også eit merke på korleis det skulle sjå ut i naturen rundt 12. mars om alt  var i rute. Da burde det bla. ha vorte berr ring rundt trea.  Her er ein versjon frå Hitra:

Ring rundt kvart eit tre

Tjeld på kvart eit nes

Sei på kvar ein grunn,

Skrei på kvart eit med

Vaddatryg

4

På skiturar på seinvinteren har mange vore ute for det: Du kjem nær innåt eit tre, og brått er snøen kav roten, så du søkk heilt til botnen. I Nord-Trøndelag finst eit dialektord for slike ”hol” innmed trestammar. Det kallast vaddatryg i Inner-Namdalen og våddåtryg i Snåsa. Frå Egge har vi varianten våddåtrø . Ordet ser ut til å vera hankjønnsord oftast. Første delen er sjølsagt vade, men sisteledet ser nesten ut til å ha samanheng med truge.  Når dei i Overhalla seier vaddatrøyg, ser det ut til å ha kopla seg til trau, og likeeins når det heiter våddåtraug i Malm og Verran. Somme vil meine at ordet først og fremst gjeld kanten på desse gropene, fekk vi opplyst på Namdalseid 11.mars. Det mest vanlege er nok likvele å bruke det om fordjupinga. Når det er mykje snø, blir trea ståande i slike fordjupingar, og det kan vera tungvint for tømmerhoggaren å grava seg nedåt.

Frå ytre strøk i Namdalen er det opplyst at dette fenomenet kunne bli omtalt som «lyrengen rundt trerota» (Gravvik). 

Øystein Sunde syng om «det året det var så bratt». Men på  Høylandet er det  tale om «det året det va så ‘pi hælvett te vaddatryg!” Det blir også fortalt om ein hålling (innbyggjar av Høylandet) som ramla nedi ein slik vaddatryg og ikkje kom opp att før til sankthans.

Mang slags skare

P1000100

Det er hevda at inuitane har spesielt mange ord for snø. Dette er nok i stor grad ein myte, og vi er uansett ikkje så borte i norsk heller. La oss gå ut frå at det er skareføre på bildet, og sjå kva vi finn innafor trønderdialektane på dette feltet.

Vi har registrert mange samansetningar med ordet skare i trøndersk, og også mange andre ord som viser til skareføre på ein eller annan måte. Her er eit knippe: Hardskarri/hardskårrå er jo eit opplagt ord å bruke. Gongskårrå (Brekken) er skare som du kan gå på. Skiskårrå (Glåmos) er skildra som ca 2 tommar tjukk skare, og da kan ein vel gå på ski på han. Trygskårrå (skare som ber mann med truger) har vi vore inne på i eit tidlegare innlegg. Karfør’ vil seie at skaren ber mann, men ikkje hest (Meldal). Elles er oppstaføre eit ord som er brukt fleire plassar om skare som er så sterk ein kan gå på han. I ei facebookgruppe frå Selbu er nemnt tøskårrå – skare som lausnar utover dagen, og glenskårrå – hard, glatt skare, nærmast som is, i fjellside. Vårskårrå er skare så ein fekk kjøre heim markahøy frå løe eller stakk utpå seinvinteren. På Nordmøre finst eit par skjemteord kattskarre og kråkskarre om veldig tynn skare. Frå Fosnes har vi skarraskå om tynn, utrygg skare. Det same heiter glasskårrå på Glåmos.

For gjennomslagsføre er det mange ord: Bråttføre, bråttåføre, bråttsnø (Sandvollan), bråttskarri (Foldereid), sjænnskårrå (Ogndal), blautskårrå (Ålen), råttiskårrå (Mosvik), råttifør’ (Hitra), skarvfør’ (Fosnes), hengelfør’ (Snillfjord). I Overhalla heiter det «det e itt oppgang» når skaren ikkje ber.

Vi avsluttar for denne gongen med nok eit uttrykk frå Overhalla, det gjeld gjennomslagsføre: Skroppfør’ var sagt av jegerar, dei greidde ikkje å ta seg lydlaust fram da.

Trebjønn

4

Ikonn, ikkønn, ekorn – litt dialektvariasjon er det på namnet. Kjønnet varierer også: Offisielt er ikorn eit inkjekjønnsord, men ganske mange vil bruke hankjønn: ein ikånn e l. Men i somme målføre har dei også heilt andre ord for denne trivelege skapningen. Ganske mange plassar sønnafjells heiter han trebjønn. I Rørostraktene finst namnet tallbjønn, likeeins i Solør. Barbjønn har vi i Nord-Gudbrandsdalen, buskebjønn somme stader på Austlandet, og furubjørn i Vest-Agder. Om favorittkosten vitnar natabjødn (altså ”nøttebjørn”) frå Voss. Ivar Aasen registrerte nateskrikje frå Sunnmøre. Dette er jo eigentleg eit fuglenamn, men her altså overført på ikorn.

Så finst det ein del talemåtar knytt til ikorn. – Du tåra som ein ikonn, heitte det i Hemne, og da var det snakk om krokodilletårar, eller falsk gråt. Eit nordmørsuttrykk for dårleg, svakt brennevin er ikonnbrennvin –her er vel ikornet oppfatta som eit litt svakt og puslete dyr. Meir futt er det over denne skildringa av eit overstressa kvinnemenneske, på innherredsmål: – Hu fer og renne som ei pesstrøng ikonnkjøys! Ekornbind er eit nyare slanguttrykk for snus i pakker.

Etter eit herremåltid var det ein nordmøring som presterte denne: – Vi åt så navlinn sto ut på magå som et ikonnhau!

Det finst ein del folkelege varsel som har med ikorn å gjera. Når ikornet byggjer bolet høgt, blir det snøvinter, og likeeins når det legg forrådet sitt høgt i trea. Blir matlageret derimot plassert lågt nede, kjenner ikornet på seg at det vil bli lite snø. Når det trekkjer inn til husa i store mengder, blir det uår eller frostår. Skiftar det farge tidleg på hausten, blir det tidleg vinter.

Landkall og hauis

7b

Slik såg det ut ved Botngård  i Bjugn søndag 3. mars, etter stormen dagen før. Isen er skuva opp i fjøra etter sjøen som har slått inn. Som ved dei fleste naturfenomen, er det ord for dette også. Mange plassar i Trøndelag og Nordland kallast denne isen for landkall’n. Det heiter dette beltet med isflak også under meir normale forhold når dei rører seg og brotnar ved flo og fjøre.

Somme plassar er landkallen også sagt om den første isen som legg seg langs land, og i Verran er det opplyst at ordet også kan brukast om isfritt belte langs land.

På  Nordmøre og somme plassar i Romsdal er nemninga hauis brukt om det same. Somme seier dette er fordi steinane som kjem fram når isen rører seg, blir samanlikna med «hau» (hovud). I mi eiga heimbygd, Sunndal, var ordet også brukt om isen som ligg att ved elvabraddane om våren. Også dette ordet har same dobbelttydinga som landkall, for det er også sagt om den første isen som legg seg langsmed land. I ei opplysning frå Hitra heiter det at hauisen er den sterke isen utpå ein våg, i motsetning til den meir usikre isen innmed land.

Post Navigation