Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “mai, 2013”

Svartkviten

Flugesnappar

Nok ein trekkfugl som forlengst er tilbake. Svart og kvit flugesnappar (bokmål: fluesnapper) er det offisielle namnet på denne, som kjem frå vinteropphaldet i tropisk Afrika først i mai. Men ikkje alle lykkast i å fange han inn på den måten som Kristian Voldheim har klart her! Flugesnapparane er ein eigen familie (Muscicapidae) innafor sporvefuglane, og det finst andre artar, som grå flugesnappar og dvergflugesnappar. Men her har vi å gjera med Muscicapa hypoleuca.

Sjøl om fuglen er kjent og kjær og held seg nær innmed husa, er det ikkje så veldig mange dialektnamn på han. Det har vore gjort nokre forsøk i litteraturen, utan særleg hell. I fuglebøker finn vi namn som hagefluesnapper, myggsnapper og sangfluesnapper. I ei fuglebok på nynorsk finn eg fugleveidar, og Ola Raknes prøvde seg med flugenappar i si Fransk-norsk ordbok. Men ingenting av dette har slått gjennom.

Likevel er det ikkje heilt tomt for dialektord, sjølsagt. Etter farga har vi svartkviten (Trysil, Åmot) og svartkvitten (Oppdal). Farga ligg nok også til grunn for skogskjor (Ørsta, Voldas). Skogskjor kan også vera namn på andre fugleslag, som nøtteskrike og gråtrost. Derimot er det l¨åta som har ført til namnet kvittfugl i Surnadal.

I Trysil finst eit anna namn på flugesnapparen i tillegg til svartkviten, nemleg kabball eller kabballfugl. Kabball gjeld helst hannfuglen, og det må ha hoppa over frå kvinand, der det også er namn på hannfuglen. Kabball er truleg samantrekt av kavand-kall.

Heime i Sunndal hadde mine to naboar på kvar si side av meg ulike namn på svart og kvit flugesnappar. Den eine kalla han salikakk, men den andre svor til tjørukytt. Kanskje var det individuelle ord, men dei var i alle fall brukt.

Finst det andre namn på denne fuglen, så send dei inn!

Ormegras

Ormgras

No er tida da bregnane for alvor markerer seg i skogbotnen. Ein kan nesten sjå kor dei veks. På folkemunne finst det mange fellesnemningar for ulike bregneartar, og eit namn som ormegras blir nok brukt om mange fleire slag enn akkurat det som offisielt heiter ormetelg. Det dekkjer nok store bregnar i det heile. Andre ord som femner om fleire artar, er f. eks. blom eller blomme, burkne, grofte, slok og telg (også i uttaleformer som tjag etc). Somme plassar i Trøndelag har ein kombinert blom(me) og ormgras og fått ormblom(me).

Ormegras er eit vanleg namn på bregne over store delar av landet. Det er også brukt om ymse andre planter, som flekkmarihand, soldogg og stankstorkenebb.

Men kvifor orm? Her er det fleire teoriar. Somme har trudd (i alle fall som ungar) at det myldra av orm inni ormegraset, og at ein derfor måtte passe ekstra på. Vi hører også om at røtene har vore kokt og brukt mot bendelorm. Men det mest sannsynlege er kanskje det eg fann i ei gammal botanikkbok, og nettopp det vi ser litt av på bildet, at bladbroddane krullar seg opp på ein måte som kan minne om ein orm.

Stikkrenne

Stikkrenne med is

Ein situasjon vi har hatt mykje av denne våren – stikkrenne med is. Her begynner det riktignok å røyne på for isen, så vatnet har fått ganske fri passasje.

Stikkrenne, ja. Det heiter vel rett og slett stikkrenne, og er kanskje såpass nytt at det ikkje har danna seg nokon nemningsgeografi for dette? Å nei, det norske dialektmangfaldet fornektar seg ikkje. Og det har nok i lang tid vore behov for å leie vatnet under vegar.

Somme ord som gjeld grøfter og renner i vidare forstand kan også bli brukt spesielt om stikkrenner. Det ser vi f eks ved holveit og holdike. Ei leke (Sandsvær) eller lekke (Andebu) er også eit ord som kan brukast meir allment om avløp for vatn.

Trom eller tromme blir brukt somme stader om stikkrenne (Sør-Odal, Land, Skogn – her har ein også kjellartromme om vassavløp frå kjellar). Trombru har vi registrert frå Skogn, og dessutan frå Gjemnes på Nordmøre. Trommelt (Åsen, Høylandet) er truleg ein variant, og det er vel også sannsynleg at prom (Toten) er omlaga av trom.

Ei løykj’ er eit nordtrønderord for grøft under veg, frå husgrunn o l, og tverrløykj’ (Beitstad) betyr stikkrenne. Eit anna nordtrøndersk ord for stikkrenne er tverrskol (-skorde), frå Verran, Inderøy og Røra. Lokalt for Budalen er senk, og her er senkhylla steinhylla som ligg over senken.

Rennestein forbind vi helst med ei open, steinsett renne i gate. Men i Rørosdistriktet har rennsten også vore sagt om stikkrenne.

Vannpost eller vasspost kjenner vi best som ei nemning frå eldre tid om ei handdriven vasspumpe. Men det har også vore sagt om stikkrenne, både i Møre og Romsdal og Trøndelag. Frå Tingvoll har vi vannposthol om utviding av grøfta ovafor stikkrenna.

Eg skal ikkje nemne namn her, men eg kjenner til at folk har krope gjennnom stikkrenner på veg heim frå fest, i findressen og all ting!

Kvithegg

11b

Når eg veit at våren eksploderer i Sunndalen, hender det at eg kjenner på litt heimlengt. Dette er finaste tida, ikkje minst når heggen blomstrar. Det er alltid spenning med om dette vil skje tidsnok til 17. mai og såleis sette ein ekstra spiss på dagen. Og så godt som det luktar av heggeblomsteren!

Det er også ei eiga nemning for dette i Sunndalen: Vi kallar det kvithegg, og det er visstnok temmeleg lokalt. Eg gremmar meg enno over at dette ordet glatt ut av sunndalsordboka som eg gav ut i 2007. Vi får markere det her i staden.

Forskjellige varsel har vore teke for heggeblomstringa, bl a dette: Når hegg- og rognblomster blir stygge av regnet, blir høyet stygt (Sandvollan). Eller dette: Blir heggen (raud)blakk når han blomstrar, blir det rote fôr (Snåsa). Om heggen ikkje blomstrar i mai, blir det dårleg år, har dei tenkt. Kjem blomstring av rogn tett innpå heggen, blir det tidleg år, da skal det ikkje bli mellomrom mellom slått- og skurdonn.

Heggen er eit seigt og sterkt treslag som har vore brukt til reiskap. Ikkje minst rivetindar, og tindhegg er da også eit ganske utbreidd namn på heggen. Hegg var favorittemne til den slags. Den vart oppkløyvt og tørka over vinteren. Ein gammal, anerkjent rivemakar i Oppdal sa at heggen som vart hoggen til tindhegg om hausten, skulle tørkast med borken på. Å smi (spikke) rivetindar var kårkallarbeid. Karane kunne ha med rivetindar ut på slåtteteigen, for det hendte det måtte reparerast.

Dei oppkløyvde pinnane er stundom kalla tindved, også tindtre (Hemne) og tindvuddu (Oppdal).

Ein gong rundt 1860 må det ha vore ekstremt tidleg vår i Sunndalen. Det er fortalt at det da vart funne kvithegg den 25. mars, og ikring dei tidene kunne dei også sleppe ungnauta sine på beite på Gjørasgardane.

Til slutt ei anna hegg-nemning som ser ut til å vera lokal for Sunndalen: trinthegg eller heggjetrint, om hegg som veks lågt.

Kvitsymre

28
Etter at hestehoven har rådd grunnen ei stund, rykkjer kvitveisen no fram på brei front. Dei fleste seier gjerne kvitveis eller hvitveis i dag, men denne standardnemninga har nok tidlegare hatt ei meir avgrensa utbreiing. Austlandet og Agderfylka ser ut til å ha vore eit kjerneområde.

Namna på kvitveisen fell i tre store grupper når det gjeld sisteleddet: -veis o l, symre o l, og soleie. Forutan kvitveis finst det nokre andre variantar: Kvitvise i eit sørvestleg område (Vest-Agder, Rogaland, Sunnhordland), kvitvis (somme stader på Austlandet, Agder, Ryfylke og Hordaland), hvitvissel eller -vissil (meir lokalt i Østfold og Akershus) og omdanning til kvitfis/hvitfis (ganske mange stader i Austlandsområdet). Veis, vis(e) etc heng saman med eit gammalt ord vise, som betyr topp, spiss, dusk, byrjing til frukt, spire m m, og som fanst i norrønt.

Symre (ofte uttala sømmer e l) heng saman med sommar – det er blomsteren som innevarslar sommaren. Kvitsymre står sterkt i tradisjonelle målføre i Møre og Romsdal (særleg på Nordmøre) og i Trøndelag. Gråsymre er eit anna namn, og stundom er det sagt berre symre. Blåsymre er vanlegvis namn på blåveisen, men der denne ikkje finst eller er sjeldan, kan namnet også bli brukt på kvitveisen.

Soleie kan bli brukt usamansett om kvitsymra (Nordhordland), og kvitsoleie hører også Vestlandet til. Dette namnet er særleg utbreidd på Sunnmøre.

Når kvitsymra kom, var det merke på at visse krøtterslag, særleg sau, kunne sleppast ut i marka på beite. «Det e no saumat, sjer æ, sømra e komme, heittedet i Hemne. Derfor har kvitveisen namn som sauesymre (spreidd ganske vidt på Vestlandet), sauesimpe (Eikefjord, Kinn, Bremanger – simpe er nok
variant av symre) og sauesoleie (Førde). På Vestlandet har også geitsoleie vore brukt, av same grunn.

I Singsås er registrert kvitsåmmårgull og faktisk også «mettsåmmårgull», noko som viser at -gull ikkje berre er reservert for plantar med gule blomster. Eit gammalt namn i Romsdal er kvitkolle.

La oss til slutt minne om dette ordtaket i for frå Sparbu: «Ei sømmer gjer ingen såmmår».

Kattlabba

20

Eitt av dei mest populære vårteikna, så absolutt. Det handlar sjølsagt om raklane på selje. Og her er det verkeleg sant at kjært barn har mange namn. Mest kjent er nok likevel gåsungar. Seljeraklane er lubne og gulvorne og kan nok med litt god vilje minne om gåskjuklingar.

Men hist og her har dei hatt anna avkom i tankane, og av dei mest ulike slag: andungar (Ørsta), dunungar (Steigen), geitungar (Askim), grisungar (Kyrkjebø i Sogn) og musungar (Lesja).

I Trøndelag er nok kattlabbar med mest utbreidde namnet. Dette går også så vidt inn på Nordmøre, og finst dessutan i Telemark, Agder og i Tysfjord i Nordland. Ein del folk vil nok ha det til at kattlabbar er på eit tidleg stadium, før raklane blir gule. Etter det blir det gåsungar.

Svært mange nemningar på gåsungane har med katten å gjera. Gansk utbreidd er rett og slett pusar/puser, også pusekattar, kattepusar og kattungar. Puselabbar er registrert frå Vestfold og frå Gaular, og seljepusar frå Nissedal i Telemark og Herøy på Sunnmøre. Dette var også ordet til diktaren Olav H. Hauge. Avgrensa til Telemark er pusilar, mens seljekattar er notert frå Masfjorden i Hordaland, Tresfjord i Romsdal og Haltdalen i Sør-Trøndelag. Påskekattar (Volda) syner til tidleg blomstring. Katteklør er visst ikkje brukt utafor Agder.

Palmar er eit vidt utbreidd namn som også kan gjelde andre raklar enn dei på selje. Palmekattar kan gåsungane bli kalla på spreidde stader på Vestlandet.

Sellisaui (seljesauer) er lokalt for Inner-Namdalen. Usamansett sauer dukkar opp spreidd både austa- og vestafjells, med ein slengar heilt oppe i Grane på Helgeland. Også hunden er tatt i bruk, med sellihoinna i Snåsa og berre hoinna (hundar) i Sørli. Ei heilt lokal nemning frå Hitra er sellikonga.

Å fryse på seg kattungar er eit kjent uttrykk. Men i Buvika i Sør-Trøndelag kan dei faktisk også fryse på seg gåsungar!

Skjuttutrast

Gråtrost

Kjent fugl som er tilbake for fullt dette også. Når trosten kjem, skal det bli verforandring, har ein antatt i folkemeteorologien. Denne her har mange namn om han kanskje ikkje alltid er så kjær.. Somme stader kallar dei han rett og slett trost eller trast, vel fordi han er den mest vanlege av dette slaget. I nokre austlege bygder har han namnet stortrost (Grue, Trysil).

Han kjem ned frå fjellet om hausten, og av dette kjem namnet fjelltrost (Austfold, Vestfold, Dalane, somme stader i Romsdal). Nøtterøy har kortversjonen fjellar («fjellær»). Flokketrost (Østfold) viser til at han gjerne opptrer i flokkar.

I sørvestlege område seier dei stare om trostar, og derfor finn vi namn som gråstare (Lista, Dalane), flokkestare (Lista) og skitstare (Sandnes, Bjerkreim) på gråtrosten.

Og dermed er vi over på ei side ved gråtrasten som har gitt støyten til ei rekkje litt mindre pene namn. Skittrast eller skitetrast (skjuttustrast, skjettåtrast, skitartrast m m) finst mange stader på Vestlandet, i Trøndelag og Nordland. Grunnen er openberr for alle som har vorte bombardert av gråtrosten; han forsvarar egg og ungar ved å skite på dei som nærmar seg. På Innherred skal gråtrosten også rett og slett ha vore kalla skjuttu. I Gravvik i Nord-Trøndelag er røffhøltrast brukt både som namn på gråtrosten og som skjellsord (akkurat som skjuttutrast elles i Trøndelag).

Dette nemningsmotivet har vi også i dretutrøst (Hol i Hallingadal) og ræpetrost (Telemark, Numedal, Vestfold, nedre Hallingdal). Ræpe er tynn, blaut avføring, og det passar jo bra på «våpenet» til gråtrosten.

Den karakteristiske skrattelyden har sett spor i seg i enkelte namn, som skratte og skrallar, begge frå Jæren.

Så har gråtrosten somme namn der det går inn ord for andre fuglar, som skogskjor (Sandnes; dette er også brukt om mange andre fugleslag), skjeretrost (Lista; skjere = skjor) og teretrost (Agder; tere = tiur)

Til slutt friskar vi opp ein gammal, liten artigstubb: Det er viktig å breie garn over folkevogna om hausten, så ikkje trosten skal komma og ta ho!

Takk til Kristian Voldheim for nok eit flott fuglebilde!

Linerle

Linerle

Ja, no er også ho komme, kjent og kjær. Finn seg mat ser det også ut til at ho gjer. Takk til Kristian Voldheim for bildet!
Fleire namn er det sjølsagt på henne. Innafor trøndersk språkområde lagar ho tre «ordteigar». Lengst i sør og vest er det standardordet linerle som er brukt, i lokale utformingar som «linæl» o.l. Det er opplagt ein samanheng med planten lin, men uklart kva.
Så er det eit stort belte i sentrale delar av Trøndelag der ho får heite ringerle, her med uttalevariantar som rengel, rinnill m.m. Det er nok mønstra i fjørdrakta som ligg til grunn for det.
Lengst nord, i Namdalen, kjem så namnet «skjettel», som kjem av skiterle. Dette fordi ho ofte er å sjå på møkkadungen. Denne namnetypen går vidare inn på Helgeland, også med ord som møkkerdongsiri osb.
Det var teke varsel av linerla første gong ein såg henne om våren. Så høgt ho satt, så langt skulle graset bli den følgjande sommaren, trudde dei. Satt ho på møkkadungen, kom høyet til å rotne, var det sagt på mine heimtrakter. Det hadde også å sitt å seie kva ende ein såg ho første gongen. Om ein såg ho i bringa, skulle ein oppleva sorg; såg ein ho i stjerten, skulle ein oppleva glede.
Men linerla er nok berre til glede. Til slutt er eg likevel freista til å ta med ein karakteristikk: Det var ein som uttalte seg om ein slektning; han hadde lite tru på den åndelege kapasiteten til den karen. Han har hjerne på størrelse med kneskjela på ei linerle! sa han.

Post Navigation