Moro med ord og uttrykk!

Kuskitruse

Kuruke

Dette kan da vel umuleg vera noko å skrive om? Jauda, det har vore gjort. Den sveitsiske språkforskaren Oskar Bandle spanderer 12 sider og eit flott kart på fenomenet i doktoravhandlinga si om vestnordisk husdyrterminologi frå 1967.
Og det er absolutt ikkje uinteressant, frå eit ordgeografisk synspunkt. Her er det stor ordrikdom, og presset frå standardspråket er ikkje spesielt stort. Riktognok er kanskje kukake på veg mot eit slags «standardstatus», og da truleg gjennom påverknad frå bokmål. Mange av orda har elles meir allmenne tydingar ‘klump, klesse, dunge’ o l, og kan også brukast om slikt som andre dyr enn kua etterlet seg, særleg hesten. Men da sjølsagt utan ku- i førsteleddet.
Bandle finn ein hovudmotsetnad i ordbruken på dette området mellom eit austnorsk ruke og eit vest- og nordnorsk ru(g)e/ruve. Kuruke og møkkruke er først og fremst brukt i Austlandsområdet, men har også ganske mange enkeltbelegg utanom. Så har vi rue på Vestlandet frå Hordaland til og med Romsdalen. Deretter blir det ruve (kuruv’, kuskitruv’) på Nordmøre og litt inn i Sør-Trøndelag (Oppdal, Rennebu, Meldal), i samanheng med Nord- og Midt-Gudbrandsdalen og Nord-Østerdalen. Så kjem rue, rua etc. tilbake i store delar av Nord-Norge.
Typisk for Trøndelag er rus’ (kuskitrus’, skitrus’, også f eks hestskitrus’). Dette går inn i tilgrensande bygder i Nord-Østerdalen og på Sør-Helgeland. Ruse heng etymologisk i hop med røys. Dette må også vera gammalt, men bandle reknar med at det har komme frå Nord-Sverige og sprengt seg inn i eit stort, samanhengande område med ru(g)e/ruve.
Og det er eit utal med andre ord for dette. F. eks. ræpe, mest kjent i Hallingdal og Telemark, men også dels i Dalane og på Jæren. Dette finn vi også både i svensk og islandsk. I eit sørleg og vestleg område (Agderfylka, sørlege Vestlandet) finn vi lure, som i kulure og lortelure. Krekse (kukrekse) er belagt berre frå Dalane, medan tauke er eit gammalt ord frå Østfold om dette.
Vi får nok stoppe der. Berre nemne at det også kan nyanserast mellom blaut klesse med kumøkk og ei som er gammal, tørr og stivna. For det siste finst det ord som nauteskå, skånruve og skjæne.
Likevel kan vi ikkje forlate dette temaet utan å ta med ei av favoritthistoriene til Marvin Wiseth. Han fortalte om Sparebank 1 Midt-Norge som kjørte ein kampanje med slagordet ”trøndernes nærmeste bank”. I ein annonse var det bilde av ei ku. Der stod det at ”du blir ikke trøndernes nærmeste bank før du har trampet i ei kuskitruse”. Adm. dir. Finn Haugan viste dette fram på eit presentasjonsmøte i Oslo. På første benk satt ein austlending med Armanidress og Rolex-ur. Etter å ha studert bildet lenge, sa han: ”-Unnskyld Haugan, men hva betyr kuski-truse?”

Advertisements

Single Post Navigation

One thought on “Kuskitruse

  1. Per K. Bjørklund on said:

    Frå Hamarøy: Kuskit-ru(e)

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut / Endre )

Twitter picture

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut / Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut / Endre )

Kobler til %s

%d bloggers like this: