Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “desember, 2013”

Nordlys

NordlysDillan

På tv no om dagen kan vi sjå jakta på nordlyset. Det har også stor plass i folketradisjonen, og mange forskjellige nemningar. Her kjem ein lett omarbeidd versjon av avsnittet om nemningar for nordlsy i boka «Norge rundt med ord» (Tor Erik Jenstad, 2003):
Nordlyset har det vore knytt vervarsel til, og verljos eller verlys er derfor ei mykje utbreidd nemning, som vi finn over store delar av landet, både austa-, vesta- og nordafjells. Stundom har r-en i førsteleddet falle ut, som i veljøs (Bremanger, Jølster). I Nordfjord finn vi ei anna spesiell form, veideljøs.
Vi må også rekne med ei parallell form verlyse, som vi finn mange stader både på Aust- og Vestlandet, men visstnok ikkje nordafjells. Dette gjev oss former som verlyser ub fleirtal (Elverum), verlysu ds (Hol i Hallingdal) og verlysur (Telemark). Vestafjells er r-en i førsteleddet gjerne fallen ut, så vi får velyse. I Ryfylke og Røldal fann Hans Ross variantforma verlysing, m.
Frå Andebu i Vestfold er verleike oppgjeve som nemning for nordlys. Verboge er oppgjeve frå Gulen i Sogn, og verskjænn (verskin) frå Beitstad i Nord-Trøndelag..
Ein har også rekna med at nordlyset varsla vind, og derfor får vi vindlys (Krødsherad, Eidsvoll, Nordmøre, somme stader i Fosen i Sør-Trøndelag, Vefsn, Senja) eller vindlyse (Andebu), i Sør-Trøndelag vindbragd (Orkdalen, Skaun, Melhus, Horg). Verløsblekte gjer vinn, heitte det i Sparbu i Nord-Trøndelag. Ein informant frå Øksendal på Nordmøre opplyser at vindjøs er på aust- eller sørhimmelen, elles kallar ein det verjøs.
Karakteristisk for nordlyset er blafringa, som dei i norske dialektar ofte har nytta verbet braga om. Bragd ‘nordlys’ frå Sør-Trøndelag er eit utslag av dette (Orkdal, Buvika, Byneset ved Trondheim og Gauldalen også samansett verbragd; i Rennebu lysbragd (jøsbregd), jf. òg vindbragd ovafor), og det same gjeld brag (Valdres, Sunndal, Oppdal).
Blag, n (Valdres: Hedalen og Nord-Aurdal) heng saman med blaga, v ’blafre’.
Ordet ljoske er brukt om nordlyset i Østerdalen, Sunnhordland, Sør-Trøndelag (særleg indre, austlege delar), og i Stjørdalen. Østerdalen har også samansett verljoske (værjøske, etter Aasen). I Selbu heiter det lysjå (f, ub fleirtal). Her skil ein elles mellom vindlysjå, som er sprakande nordlys høgt på himmelen, og snølysjå, som er lange, rolege band.
Frå Fister i Ryfylke er det opplyst at elding kan bli brukt om nordlys. Dette tyder elles lyn, også i Ryfylke.
I Masfjorden i Nordhordland kallar dei nordlyset tausakjerringane (ved sida av velyse). Informanten gissar på at det kan vera fordi det er flakkande og ustadig, og han kan kanskje ha rett. I ei folkeminnesamling frå Møre og Romsdal er nemnt uttrykket no dansar tausakjerringane når nordlyset sprakar (Martin Bjørndal: Segn og tru, s. 131). Jf. også uttrykket komma i ve(r)lyse om å passere 30 år og framleis vera ugift.
På Lista er ordet nordlys lint hokjønnsord: norlysa, f.

Bildet er lånt frå nordlysalbumet til Kjetil Dillan i Verdal, på hans facebook-side.

Spettmeis

Spettmeis

Fugl som held greitt stand hos oss om vinteren, her «foreviga» av Kristian Voldheim. Spettmeisa hugsar eg frå barndommen som eit triveleg innslag på fuglebrettet. Ho er lett å kjenne igjen på den svarte streken gjennom auga, den sylkvasse nebben, og ikkje minst på at ho kan gå med hovudet ned. Visstnok den einaste fuglen som kan det?
Spettmeisa har tradisjonelt halde til på Austlandet og elles i kyststrøk opp til Trondheimsfjorden, men det er vel teikn på at ho er i ferd med å spreie seg noko meir. Ho byggjer reiret sitt i hole tre, men er ikkje i stand til å hakke ut holrom sjølv.
Det er fellestrekka både med hakkespett og med meiser (som ho gjerne fer i lag med om vinteren) som har ført til namnet spettmeis. I Trysil heiter ho hakkspettmes. Elles er det visst ikkje så mange dialektnamn på henne. I eit par eldre ordsamlingar er ho nemnt som egd. Dette heng truleg saman med igde, som er kjent som namn på fleire småfuglar, deriblant også spettmeis. Elles har vi nøtteklepp (natklepp) frå Hardanger, og i fuglebøker kan vi finne nemnt nøttvekk. Som målføreord er dette siste oppført frå Asker.

Sjursmessdag

Med dette bildet frå eit litt snøfattig Trøndelag marerer vi sjursmessdagen. under finn du ein artikkel om denne gamle merkedagen. Stykket er av Tor Erik Jenstad og stod i årsskriftet Du mitt Nordmøre i 2010.

Rotvollfjæra 1.1.13

Det tradisjonelle namnet på 23. desember på Nordmøre er sjursmøssdagen, eller sjursmessdagen. I dag er det kanskje mest vanleg å tala om litljulaftan, men det er nok eit heller nytt ord i målet på våre kantar. Mor mi fortalte derimot at litljulkvelden var sagt om trettandekvelden (”helligtrekongersaften”) – altså den 12. januar. Det var markert som ein liten julekveld, med høgtidskost, og dei fann fram att lysa som hadde brunne på sjølve julekvelden. Denne tradisjonen må gå tilbake til før kalenderskiftet år 1700, og den forskuvinga som skjedde fordi dei da hoppa over 12 dagar. 5. januar ville da tilsvara den gamle julekvelden.

Nemninga sjursmesse og sjursmessedag er kjent i eit avgrensa område som ein med litt velvilje kan kalle midtnorsk. Det gjeld Nordmøre, Trøndelag og Nordland. Dette området heng saman med Jämtland og Härjedalen på svensk side, der sjursmess også er kjent. Eldste registreringa av denne nemninga i norsk er truleg i Ivar Aasens Norsk Ordbog (1873), med heimfesting til Trøndelag.

Sjur er ei forkorta form av mannsnamnet Sigurd, og samansetninga med messe tyder på at dagen må ha vore høgtida til minne om ein helgen med dette namnet tilbake i katolsk tid. Helst bør det også ha hendt noko sers med Sigurd på denne dagen. Til dømes er gregorsmesse 12. mars til minne om paven Gregor den store, og mikkelsmesse 29. september er minnedag for erkeengelen Mikael. Sankthans eller jonsok/jænsøkku 24. juni er gebursdagen til Johannes døparen, og olsok er som vi veit til minne om da Olav den heilage fall i slaget på Stiklestad 29. juli i 1030. Mønsteret er såleis heilt greitt.

Men merkeleg nok har ingen kunna gje noko sikkert svar på kven denne Sjur eller Sigurd var. Det finst ingen slik helgen, og ingen ting som viser til noko slikt i det liturgiske materialet frå middelalderen. Helgenkultusen må i tilfelle ha vore heller lokal.

Eit anna namn på denne dagen som kanskje kan innehalde ein interessant parallell, er tollesmesse. Dette skriv seg frå biskop Torlak den heilage på Skálholt på Island (død 1193). Han vart kanonisert på det islandske Alltinget i 1178, men visst aldri offisielt godkjent av den katolske kyrkja. Torlak vart dyrka som helgen ikkje berre på Island, men også på Vestlandet og i Nord-Norge.

Det er rike folketradisjonar knytt til sjursmessedagen, som det også er elles med jula. Ofte blir desse tradisjonane kopla med folkeetymologiske forklaringar på namnet. La oss sjå på nokre av desse.

På Frosta heitte det at denne dagen kom ”Sjul” med bryggebøtta og ”Tåmmås” med kakespaden. Her har det nok skjedd ei samanblanding med 21. desember, som er tomasmesse, minnedagen for apostelen Tomas. Tomas bryggar er eit anna namn på 21. desember. På Averøya var det snakk om Tomas med jullågja når det vart mildver 21. desember, dei skulle altså få vatn til å bryggje juleølet. Bryggjarlaug var namn på ein mildversbolk før jul i Øksendalen.

I Gauldalen var det eit merke at dersom det regna på sjursmessdagen, ville det bli regn i sju veker framover. Som på andre merkedagar tok dei vermerke også her. ”Sjursmessda’n i ræg`ne/ræg`ni” (dativ) var eit uttrykk fleire plassar i Trøndelag. Ein kunne vente seg mildver og regn denne dagen. Dette skulle elles vera bra, og varsle for eit godt år.

I Skaudalen i Rissa var det snakk om ”Sjur med spaden”, og ungane for og kasta ein spade inni gangen til folk denne dagen. På Skatval vart den som stod sist opp denne dagen, kalla ”Sjur”, som eit slags ertenamn.

Frå Røyrvik i Nord-Trøndelag heiter det at ”Sjur oppi mura” var eit vette ungane måtte passe seg for den 23. desember, i lag med ei dei kalla ”Løssi oppi lofti”. På Hitra var ”han Sjursmess” namn på eit lite, vondt vette i folketrua. Sisteleddet her er kanskje omlaga av
-meisk, som vi kjenner som namn på fanden, blant anna frå bøkene til Olav Duun. I Trøndelag er elles Gammelsjur eit vanleg namn på den vonde sjøl – sjå meir om dette nedafor når vi kjem inn på den svenske tradisjonen.

Sjursmessdagen var prega av at det var mykje arbeid som skulle gjerast før jul. Den store høgtida begynte å nærme seg for alvor, og dette vart ein spesielt travel dag. Ein måtte derfor stå opp i otta, og ”sjursmessda’n i otten” var eit begrep, t.d. i Verdal. ”Sjursmessmårrån i ottån ska drengen åt skjuli i skjortån”, sa dei i Leksvik. Det kunne også hende at dei slakta gris denne dagen. Frå Oppdal heiter det at ”sjursmøssda’n ette none” skulle alt gjerast. Frå Stangvik på Nordmøre hører vi at det var brukeleg å smørje reipa etter at dei hadde ete til nons på sjursmessedagen. Dette var det siste arbeidet som skulle utførast før jul (sjå Du mitt Nordmøre 1974, s. 28).

Dagen hadde også sine eigne matskikkar. På Frosta blir det påstått at ein åt heile sju middagar
denne dagen! Elles veit vi at dei bruka ha mølje fleire plassar, og i Selbu var det noko dei kalla sjursmessdagskål’n (omtala i Adresseavisa 17.12.1998).

På folkemunne har ein av og til knytt sjursmessdag til ei segn eller historie om ein mann som heitte Sjur og budde einsleg på ein avsides plass. Den første av dette slaget som stod på trykk, var visstnok den versjonen som Ole Stuevold Hansen har frå Selbu og Tydal i ”Bygdefortællinger” frå 1873. Her er det fortalt om Roltdalen i Selbu, der det i gamle dagar var to gardar ”Stærnæs” og ”Lunden”. Ein gong på vinteren hadde Stærnæsmannen komme av dagtalet. Så ville han gå til næraste grannen på Lunden for å få veta kor lenge det var att til jul og for å låne seg litt til helga. Men da han var kommen eit stykke på vegen, ropa trollet borti berget: ”Stakkars Stærnæsmand, som itnaa ha til jul, inn lev brø i bur aa inn stokk ve i skjul! Vend om Sjur! Lundmanden er bærre sur, du fæ itnaa taa a, dæ e trur. Vend om Sjur, natta i aa daagaan to te jul!” Liknande historier har gått andre stader, sjå for eksempel Årbok for Øvre Orkdal Historielag 1976 (s. 32) og Kumur (årbok for Snåsa Historielag) 1976 (s. 6-7). Eg har også hørt historia fortalt munnleg. Men Sjur-namnet er nok her sekundært i forhold til namnet på dagen, og forklaringa har komme inn i etterkant. Påminninga om å få ferdig arbeidet til jul er elles eit velkjent og vidt utbreidd segnmotiv.

Tradisjonane om sjursmessdagen bør også sjåast i samanheng med det som finst på svensk side. Det er også her vi har hatt dei mest seriøse forsøka på å finne opphavet. Til dei seriøse forsøka kan vi nok ikkje rekne med det som står i ei ordliste frå Jämtland i 1795 om at det eigentleg skal vera skursmäss, fordi ein skura og vaska den dagen. Det kan vi trygt avfeie som rein folkeetymologi. Det same gjeld teoriar om at det skulle ha noko å gjera med talet sju, slik som at det i katolsk tid skal ha vore halde sju messer denne dagen som vern mot mørkemaktene som var spesielt aktive og farlege på denne tida, eller at det var sju ”mödor” på denne travle dagen. Jamfør ovafor om dei sju matmåla på Frosta. I ein diskusjon i avisa Nidaros i januar 1979 om namnet kom redaksjonen med ei mogleg forklaring: Dette var ”merkedagen” for siste innspurt i vedaskjulet, og såleis skulle dagen på fleip vorte kalla for ”skjulmessda’n”. Denne etymologien er minst like grunnlaus som dei andre vi akkurat har nemnt.

Men svenskane har gjort betre forsøk enn som så: I 1924 skreiv ”kyrkoherden” Mats Ling i årsskriftet Jämten og foreslo at Sjur/Sigurd skulle vera identisk med Sigurd Fåvnesbane, drakedreparen, kjent både frå den eldre Edda og det tyske Niebelungenlied. Ling viser til at scenar frå livet hans er attgjeve på kyrkjedører og døpefontar. Det må ha funnest tilknytingspunkt mellom Sigurd Fåvnesbane og sjølvaste Kristus: Den første vann over draken, den andre over synda. Dei første kristne misjonærane i Norden kan ha utnytta Sigurdssoga som undervisningsmateriale for å få fram at den nye Sigurd, Kristus, var ein enda mykje større helt. Dermed vart den gamle Sigurd degradert, og kunne bli til ”Gammal-Sjul”, den vonde sjølv, som dei også har i Jämtland.

Her er det freistande å skyte inn ei lita historie frå Hitra: Ei prestefrue utpå der skal ha komme til prestemannen sin og spurt kven det var, han ”gamle Erik” og han ”gamle Sjur”, som tenestefolket tala så mykje om? Presten visste nok godt kva det handla om, men sa berre ”å, det er bare to gamle karer utpå Dolmøen, det!” (kanskje han også visste at folk på Dolmøya har måtta bera utnamnet ”djeveløyinga”?)

Men tilbake til kyrkoherde Ling: Han meiner altså at gamle heidenske forestillingar har vore så seige å utrydde at prestane har måtta la folket feire sjursmesse til ære for den gamle drakedreparen dagen før fødselsdagen til den nye, store helten. Han meiner også å finne ein parallell i seinare tid. Svenskane har ein merkedag ”ersmässa” 18. mai til minne om kong Erik ”den helige”. Han skal ha vorte detronisert etter reformasjonen, og derfor skal ”gammal-Erik” ha vorte eit namn på den vonde sjølv.

Den neste som tek opp dette, er Lars Faxén, i ein artikkel i Nordisk Tidsskrift 1970. Han vil ikkje vera med på hypotesen om Sigurd Fåvnesbane, fordi det er lite med kyrkjelege avbildingar av han i det området der ein har hatt begrepet sjursmessdag. Dermed må han prøve andre alternativ. For det første spør han om Sjur kan ha vore det opphavlege namnet til biskop Torlak, og at det siste dermed var han ”prästerliga namn”. Sidan det ikkje finst belegg, blir dette berre rein gjetning. Men så nemner Faxén ein hirdbiskop hos Olav Tryggvason som heitte Sigurd, og også Olav Haraldsson, den heilage, hadde ein hirdbiskop med same namn. Denne siste er rekna som den første biskopen i Nidaros. Ein tredje opplagt kandidat, som Faxén ikkje fører opp, er erkebiskop Sigurd, som slekta frå Oppdal og levde på 1200-talet. På hans tid var det gjort store byggearbeid på Nidarosdomen.

Seinare har Jämtlandspatrioten og dialektentusiasten Bo Oscarsson skrive eit par artiklar om ”Sjursmäss” på nettsidene sine, og før dette har han teke det opp i lokalpressa i Jämtland. Han er for det første skuffa over at nemninga er så lite behandla i litteraturen. Elles sluttar han seg til forklaringa om opphavet til ordet ”Gammel-Erik”. Dette er rett nok ikkje ordbøkene med på, ikkje ein gong den store og autoritative Svenska Akademiens Ordbok. Her heiter det gjerne at opphavet er usikkert. Det er elles mange ulike personnamn som går inn i eufemistiske (formildande) om skrivingar for djevelen, som før nemnte Gammel-Sjur, men også Gammel-Bård, Gammel-Tor og fleire. I Oppdal har dei til og med Gammel-Esten. Det kan rett og slett vera at ein har valt seg eit personnamn ein tykte var høveleg, utan at det treng å ligge meir bak. Eirik Blodøks har forresten vore nemnt som ein som kan ha verka til at Erik-namnet vart lagleg å ty til. Bo Oscarsson hallar vel elles som Lars Faxén til at det må vera ein historisk Sigurd som må ha fått helgenstatus, og at svaret kanskje kan finnast i Vatikanarkivet. Han stiller også spørsmålet om den første biskopen i Jämtland kan ha heitt så.
Svenske artiklar om dette finn ein på desse nettsidene:
http://www.bo-oscarsson.org/Sjursmess.html
http://web.telia.com/~u63501054/Sjursmess.LT.html

Der står vel stort sett saka. Historieprofessor Audun Dybdahl, som oppsummerer diskusjonen om denne merkedagen i ein kronikk i Adresseavisa 23.12.2008 (høveleg nok akkurat på sjursmessdagen!), viser til at Sigurd var eit av dei mest vanlege mannsnamna her i landet i mellomalderen, og at det er mange som kan ha vore opphavet til sjursmesse. For den del også kong Sigurd Jorsalfar. Men tida er etter hans meining ikkje inne (enno) for å dra bastante slutningar om identiteten til Sigurd i sjursmesse. Og det trur eg nok det er berre å slutte seg til.

Skåveg

Skålies

Veg eller stig som går på skrå opp ein bakke eller ei li. Ordet er (eller i alle fall var) ganske vidt utbreidd. Det er bra med tettsådde belegg både i Sør-Trøndelag og på Nordmøre, men også fleire plassar austafjells (Hedmarka, Toten, Land, Heddal m fl). Ivar Aasen fann det også i Nordland. Slik skriv Bjarne Østbø i romanen «Vindfall»: «Sia kom han inn på ein skåveg ned brattlendet mot elva» (s. 55).
Ein kan kanskje finne på å tru at skå- her er ei forvrenging av skrå. Men nei, adjektivet skå betyr ‘skrå, skakk, skeiv’, t.d. i uttrykk som på skå(s), til skås og til skåes. I norrønt fanst det som skáðr.
Vi har fleire samansetningar i denne ordgruppa, slik som eit skåhall, eller som adjektiv, at det er skåhalle. Eit skåberg er ei skrått, hallande berg. Og på skåvegar tek ein seg fram skålies, enten ein går eller kjører.
Synonymt med skåveg er sne(d)veg. Dette finst også i Trøndelag og på Nordmøre, pluss enkelte plassar austafjells: Folldal, Ringebu, Ål. Vestlandet er her representert med Etne og Voss, og Nordland med Velfjord. Og på slike plassar er det sne(d)halle. Det ordet har eg med meg frå heimbygda Sunndal, og det dukkar opp igjen i Nord-Norge (Sørfjord, Astafjord, Lavangen). Sne(d)- her er ein nær slektning av snei, som i «på snei», men ikkje eksakt same ordet. I normalisert form heiter det sned og tyder skrå stilling. Ivar Aasen fører opp dømet «vegen går i sned». Norrøn form er sníð.
Til slutt tek vi med eit lokalt uttrykk frå Orkdal for å gå skålies: å gå frammed-bakk.

Kjøtmeis

Kjøtmeis

Denne karen har vi heldigvis trufast med oss heile vinteren. Kjent og kjær gjest på fuglebrettet, med ei stor mengd lokalnamn. At han er glad i kjøt og talg, avspeglar seg i namna. Kjøtmeis som det offisielle og talgokse er nok dei mest kjente. Elles har vi slike som kjøtmeising (Bolsøy, Singsås), kjøteirik (Telemark), kjøtokse (Trysil), kjøtigde (Velfjord) og ikkje minst kjøtspikkje (Vest-Telemark, Agder, Stavanger, Bjerkreim, Nordmøre). Om spikkje sjå meir nedafor.
Talgokse er kanskje opphavleg eit austlandsnamn, og kanskje også talgtit, i alle fall i forma tertit. Frå Trysil, Åmot og Nissedal er registrert talgmeis, og frå Elsfjord i Nordland talgtiting.
Spikkjetet er eit vanleg namn på kjøtmeisen i Nord-Østerdalen, Gudbrandsdalen, Oppdal og på Nordmøre. Dels er det forkorta til spikkje. Spikkje- ere som i spikkjekjøtt (spekekjøtt; salta og tørka for konservering).
Men kjøtmeisen har også namn som viser til anna enn matsetelen. Lyden har gitt namn som kvitt (Støren) og tvint (Trysil). Slike kan også gjera teneste som namn på andre fuglar. Den einsidige «filinga» har ført til at kjøtmeisen er kalla sagfilar i Hemnes og som utnamn låssmed i Sunndal.
Fargen på hovudet er årsak til namnet bekhette (Rauland). Flekkjerauv (Bjerkreim) er fordi han flekkjer – er uroleg. Ordet er også utnamn på ei som fer mykje og rek. Ord som landvindsigde og synnavindstipe (begge Troms) knyter seg til varsel for vindretninga. Dei kan også vera brukt om andre fugleslag

Eit par muntre historier til slutt:
Ein lærar tok med seg elevane ut ein forsommardag for å lære dei litt om dyra, først og fremst fuglar.
Så hørte dei ei låt, og læraren spurte kva det var:
– Ekorn, sa ei jente.
– Nei, det var ein talgokse, sa læraren.
.- Det var det eg skjønte, at det ikkje var nokon fugl, sa jenta.

Mange er ivrige etter å sjå etter dei første vårtegna, som første blomsteren, trekkfuglane m m. Ein kar i Rindalen hadde det også slik: – Han e komme kjøttspekken å sjer e, opplyste han ein dag!

Kjerring

Ordet kjerring er omdiskutert, også når det gjeld opphav. Rett som det er blir det hevda at kjerring kjem av kjær, og såleis opphavleg betyr ‘den kjære (kona)’ e l. Dette skreiv eg i boka «ka sa du?» (2007), s. 117-118:
«Denne skrøna er vel helst fabrikkert av dei som legg noe negativt i ordet kjerring, for å gjera ordet meir akseptabelt. I tradisjonell trønder er jo dette ikkje noe problem, for der er ordet er heilt nøytralt. Det er snakk om mann og kjerring eller kall og kjerring utan å legge noe negativt i det. I yngre mål kan det nok vera litt annleis. Men til og med i ei temmeleg fersk bok om kebabnorsk kolporterer det ærverdige Gyldendal i forordet myten om at kjerring kjem av ”kjære mi”. Eit etymologisk sjølmål av dimensjonar. La oss lå fast ein gong for alle at kjerring går tilbake på norrønt kerling, som er avleidd av karl. Karl er den eldre forma av kar, slik at kar og kjerring blir svært nær i slekt. Nynorskbibelen frå 1921 har tatt vare på dette sambandet i forteljinga om Adam og Eva. Her heiter det: ”Ho skal kallast kjerring, for ho er teki av ein kar” (1. Mosebok 2,23). Med dette har dei også tatt vare på eit samband som skal finnast mellom tilsvarande ord i sjølvaste grunnteksten til Bibelen. På den andre sida av gjerdet i den norske språkstriden har dei forresten prøvd seg med det nokså latterlege manninne i staden. Men betydningsutviklinga av ordet kjerring i somme delar av landet har altså gjort at vi ikkje har kunna halde på denne friske og fyndige formuleringa».

Olaf Husby tar også opp denne myten i bloggen «Språkkalender 2013» (og påpeikar her dessutan ein snedig samanheng mellom «kjær» og «hore»):
http://sprakkalender2013.wordpress.com/2013/12/11/11-12-13-ukas-sprakmyte-kjerring/comment-page-1/#comment-270

Randheil snø

Vinterluggumt

På denne myra er det såpass med snø at han absolutt må seiast å vera randheil. Rett nok er det ein bekk midt på bildet som er delvis open.
Det er kanskje ikkje alle som kjenner ordet randheil? Det er brukt når snøen dekkjer marka jamt over det heile utan at det finst berrflekker. Ordet ser ut til å ha eit kjerneområde i Sør-Trøndelag og på Nordmøre, men er også kjent i Folldal og Gudbrandsdalen. Det ser ut til å ha ei nordgrense i Meråker. «Snøen ligg randheil,» blir det sagt.
Andre stader kan det bli sagt t.d. snøfast eller snøheil(t) om det same.
Mindre utbreidde tydingar av randheil er om is som ligg heil utan ei einaste råk, om behaldar som er heilt full (braddfull) og om månen når han er heilt full. Frå Surnadal er notert ein heilt spesiell bruk – «å legge seg randheil» om å legge seg fullt påkledd (legge seg «rund», som det elles gjerne heiter).

Post Navigation