Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “april, 2014”

Maur

Maur

Det er vår, og det begynner å bli liv i maurtuvene. Her ser vi kor det yrer og myldrar.
Den vanlege, raude skogmauren blir somme stader kalla eitermaur. Det er på grunn av det giftige sekretet han skil ut, og som svir skikkeleg (maursyre). Folk har trudd at mauren beit og pissa i såret, og derfor har vi fått namn som pissmaur, tissemaur og migemaur. Det siste ordet er ofte samantrekt til mimaur, mymaur o l. Dermed har ikkje samanhengen med mige lenger vore klår, og vi har kunna få «smør-på-flesk»-samansetningar som eitermi(ge)maur, pissmi(ge)maur, og til og med eiterpissmi(ge)maur! I alle fall kan mauren sprute maurmig eller maurpiss så langt som ein halvmeter.
Andre namn vi kjenner til i farten på skogmauren er raudmaur (Nøtterøy, Telemark, Romsdal), råmaur (Vestfold) og klypemaur (Agder, Drangedal).

I tradisjonell folketru er fleire varsel knytt til mauren. Om han kjem seint fram frå tuva om våren, blir sommaren kald og våt. Men så lenge mauren har vore ute før sommarmål (14. april), så lenge skal han halde seg inne etterpå. Er maurtuva stengt og heilt glatt oppå, blir det regn som kjem til å vara ei stund. Er det derimot store, opne hol i tuva, vil det bli lengre periodar med fint ver. Er det mykje liv og røre i tuva om morgonen, tyder det på fint ver den dagen, mens få og late maur på toppen av tuva er varsel om nedbør.

Ein kåsør i ei nordmørsavis var inne på at ein kan sjå på maurtuvene kva som er retning sør. Men det var før i tida, seier ho – no kan ein sjå det på parabolantennene!
Vi tar sjansen på å ta med ei herme frå Trøndelag med litt sunnmørshets: «Synnmørenga og pessmaur e væl og bra, bærre ‘n itt får dæm i husa!»
Vi tar også sjansen på ei ganske saftig historie til slutt: Ein røynd jeger frå langt nord i Trøndelag med mange bjørnar på samvettet, skulle lære opp sonen sin til å føre tradisjonen vidare. Første leksjon var å kjenne att bjørnen ute i marka. Bakafrå er det lett, sa han, for da ser han akkurat ut som mor di når ho står og plukkar potet. Og det lokte likæns å – hælta gris og hælta maur!

Advertisements

«Nemninga på øms kaliber tå tre – mest lauvtre»

Lurk1

Denne «lurken» får representere dagens tema. Det er Johan Asphjell frå Orkdal som greier ut om «nemninga på øms kaliber tå tre», som han seier. Asphjell var ein framifrå informant for prosjektet Trønderordboka i si tid, og dette manuskriptet er innsendt 5.4.1983. Merk at han innimellom brukar «æø» for å få fram ein spesiell ø-lyd, ein plass mellom æ og ø: «svæølk» for svolk og «tæør» for tørr.

Stammen tå lauvtrte blir alder kailla stokk, men strange, ein strange, eit strang-lass. Ei lang, heller toinn bjørk, kainn bli kailla ei bjørk-slønj (slenge) heill ei bjørksvei, om slike som vart bruka til sloe, ei slo.

Ein lurk kainn vårrå tå alskens tre, armtjukk og ei mannshøgd lang og nedover. Kainn bli bruka te å beind med, slå hel innjkvart, og ein litenvolen lurk koinn bli bruka te primitiv ski-stav – te å ”ri purka” med.

Ein svølk, fl. Svølke heill svølka (svæølk). Tåmmåsfenger-tjukk i groveinda, og som ny kainn ’n vårrå foill-lengdt te topps. Bruka te å svølk-opp hesta og te å jåggå kryjttyr når et var lite kritisk.

Ein rank kainn hå sommo tjukkleik, men for mæg står deinn som topplaus – kutta i liltj-fenger tjukkels.

Ein rupp, fl ruppe heill ruppa = ein kjepp. Dimensjon som ein stav te å ga med, kainn lik snart vårrå ein grankvist. Helst sett på som eit kasteredskap. Kast ein rupp etter om.

Ein svei, fl sveie. Toinnar einn ein rank og lang som ei skikkeleg skinnfell-breidd. Ein, nei to lopp-sveie vart bruka te å bank ohumskheit tu skinnfellom – to som slo i takt kvar sin gong på kvar si si’.

Ei svukku kainn vel vårrå det sommo som ein svei, men det er moleg det vart bruka om eit ris åt rauven og.

Ei ryidd, fl ryidde blir bruka om nå tå kvart som bli bruka te å tukt onga og husdyr. ”No lyt æg visst finn mæg ei ryidd åt dæg!”

Rånnå, ein rånnå, men omtales vel kuns i flertalls meining. Rånnå = stubbeskotta ifrå adventivknoppa på lauvtre-stubba. Renning.

Lik-ens som tæør-furru bli kailla gaidd – ein gaidd – bli tæør furru-kvest som hi slæft borken, kailla gaidd-kvest.

Kummar

Kummur

Bjørkeraklar ser vi her, og dette er vel hannraklar. For blomsterstand, raklar på lauvtre finst det fleire ord i bruk. Eitt av dei mest utbreidde, og særleg knytt til bjørka, er kummar, som i ulike variantar finst mange stader på Vestlandet, i Trøndelag, Nordland og Troms. Det går også ned i Østerdalen og til Hedmarka. Av uttaleformer med vid utbreiing kan vi nemne kummer/kommer, kummur og kummul. Mi eiga utgåve frå Sunndal er kømmur. Elles finst komra (hokjønn) i Nord-Norge, og komle (også hokjønn) i Selbu. Stundom er ordet også brukt om bladknopp på lauvtre. Arne Garborg skriv: «Her er so god ein sumar med hus i kvar ein busk og lauv og friske kumar». Snåsa historielag har sett det klingande namnet Kummur på årsskriftet sitt.
I Aurland kalla dei horaklane for søtekummar, fordi dei smaka søtt, medan hannraklane fekk heite berre kummar, fortel Ove Arboe Høeg. Han nemner også at ungar mange stader har brukt dei tjukke raklane i leik som «pølser». I Skedsmo var dei kalla bjørkebrød.
Sjølve ordet kummar er gammatl og heng i hop med latin gemma ‘knopp’.
Utanom kummar-området hieter vel gjerne raklane rett og slett raklar. Men også andre nemningar er i bruk, dels også (eller først og fremst) om andre treslag enn bjørk, t.d. brum og palm(ar). I Hardanger har dei darlar (også på or, selje og hassel), og frå Flesberg har Arboe Høeg totar (fleirtal) på bjørk og selje.

Skorde purkehus

Purkehus

Nei, spalteredaktøren er slett ikkje deprimert! Han berre prøver å illustrere ein type oppførsel som vi skal ta for oss i dag; nemleg det å støtte hovudet i hendene. Dette er ikkje rekna som gode manerar ved bordet, og ungar blir gjerne åtvara og irettesett når slikt skjer.
Det er nok størst sjanse for at kritikken blir tatt til følge om ein har eit litt saftig og slåande namn på det, og vårt rike folkemål manglar da heller ikkje på ressursar i så måte.

Vi skal sjå litt på ymse nemningar for dette. Dei fleste er henta frå trøndersk språkområde, der det nok er samla inn mest systematisk. Men kom gjerne med fleire namn på dette også frå andre kantar av landet!

Det er to verb som dominerer i uttrykka. Det eine er, logisk nok, å stø. Men kanskje enda meir brukt er å skorde (uttala å skor(e), skol(e ) o l). Ein kan skorde opp mange ting: ein båt, ei hesje m m., men her gjeld det altså hovudet. Operasjonen kan altså ganske stilistisk nøytralt bli kalla å stø haue(t)/huggu, skol haue(t), stø el skol (opp) hukku, på Røros også å stø kjåkkån. På Smøla var det eit uttrykk å skol langhau. I Budalen kan ein seie å stø skåpet eller å halde opp skåpet.

Men oftast er det ein bygning som skal støttast eller skordast opp. Det kan rett og slett heite å stø huset (Støren) eller skol huset (Kolvereid). Ganske ”ufarleg” er også nemningar som å skor stabbur (Ålvundeid), skol kvennhus (Børsa), skol hoinnhus (hundehus; Agdenes) eller skol saufjøs (Klinga ved Namsos). Deretter begynner det å bli litt verre: Det aller mest utbreidde uttrykket ser ut til å vera å skor/skol porkhus(et) (skorde purkehuset). ”-Sett itt sånn og skol porkhus, gut!” er det nok mange som har fått hørt når dei glømte seg og handbogane var komne opp på bordet. Å skol svinhus forekjem også (fleire plassar i Fosen), og å skol grishuset(Hitra, Fosnes). Og så kjem dei mest nedverdigande: Å stø dasset (Hølonda), å skol dasset (Harran, Gravvik), skol litlhuset (Snåsa), skol skithuset (Kvennværet på Hitra, Osen, Beitstad) og skol skithusdøra (Inderøya).
Litt eigne vriar har dei i Halsa: skor porkhau (som ser ut som ei blanding av å ”skor hau” og å ”skor porkhus) og i Mosvik: skol lathoinn.
Alt dette er altså frå trøndersk dialektområde. Det einaste eg har funne i farten utanom dette, er å skol do (Alstahaug) og ”han sit og skordar landet sitt” (Stranda på Sunnmøre). Men eg har vondt for å tru at trønderar og nordmøringar har vore verre med denne uvanen enn folk frå andre landsdelar!

Bokfink

Bokfink

Bokfinken er attkommen, i alle fall hannen. Her ser vi han på Kristian Voldheims foto. Hannen kjem gjerne 2-3 veker før hoa, og når ho så innfinn seg, blir han ivrig opptatt med å jaga vekk andre hannar frå området sitt. Bokfinken hekkar på same plass kvart år.

Namnet bokfink er lånt frå lågtysk. Førsteleddet betyr bøk, og viser til at bøkenøtter står på menyen.

Kjent og kjær og vidt utbreidd som denne fuglen er, har han også fått sin del av lokalnamn. Fleire av dei går på kosthaldet hans. Hampefrø er ein favoritt, og derfor har han fått namn som hampetjuv (som han deler med andre fugleslag) og hanpigda (Fyresdal, omforming av hamp-igda; også brukt om lauvmeis. Ei kjelde frå Seljord i 1786 nemner harpekornfugl om både dompap og bokfink, og harpkorn = hampefrø. Dette ligg også til grunn for harpkorntjuv (Elverum), «herkønnspikk» (Vinger; eigentleg «harpkornspikk»), og harpskol (Stange). For det siste jamfør namna på -skul om gulsporven, hovudinnlegg 18.3.14: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2014/03/
I Mo i Telemark har namnet heggjespikkje vore brukt, fordi bokfinken et heggebær. Han greier å knuse kjernane i heggebæra, og derfor er han også kalla steinbitar på Lista.

Den andre gruppa av namn er danna ut frå lyden. Såleis er det kvitt og kvittar på Nordmøre og tvint i Trysil og Åmot. I Trysil også med samansetninga vakkertvint. Tvitt og tvittarfugl registrerte Ivar Aasen frå Sunnmøre, og dei gamle ordsamlarane Aasen og Ross fann også tvitespikkje eller tvitaspikkje i Telemark. Spikk og spikk(je) kjenner vi att frå namna på kjøtmeisen, sjå hovudinnlegg 15.12.13: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2013/12/

Til slutt nemner vi uversspekk frå Solør, eit namn som viser at også bokfinken har vore brukt som vêrmerke.

Keile

Keile

Her ser vi det som ganske mange både vesta- og nordafjells vil kunne kalle ei keile. Ei keile er eit smalt sund eller ein liten kanal, ofte med berg på sidene, eller ei lita vik med trongt, grunt innløp. Keilene høver gjerne til båthamn. Ordet keile er bruka på denne måten ganske samanhengande oppover Vetslandet frå Sunnhordland av, og heile vegen nordover. Ivar Aasen gir att målføre frå Lofoten i «Norske minnestykke» (s. 59): «Va ikje dæ, at der æ så mange våga å kjeila te laup’ inn i, så hadde Lofoten vorre eit reint obørt lann for sjøfarand folk».
Ei nokså kjent slik keile er Finnkongkeila i Gamvik i Finnmark, eit fiskevær som ikkje vart bygd opp att etter krigen (det er ikkje der bildet er frå). Sjå om historia til staden her: http://www.kystmuseene.no/finnkongkeila.4607047-109807.html.

Så har keile også ei anna hovudtyding. Det kan bli sagt om ei stillelfytande elvegrein, ei evje, eit gammalt elvefar der det kan stå att vatn, eller ein kileforma bekkemunning. Her er utbreiingsområdet litt meir avgrensa, bl a ser det ut til at ordet ikkje har denne tydinga i nordnorsk. Frå Melhus er det opplyst at dei skil mellom «kjela» som har friskt vatn, og «uddu», der vatnet er sumpig.

Norrønt keila betydde smalt sund eller kil. Og det er nettopp ordslektskap (her såkalla avlydsforhold) mellom keile og kil. Ein kil er ei lang, smal vik. Dette har vi i namn som Kilebygda, Kilvær o fl, for ikkje å snakke om Dynekil og Lysekil.

Meir sjeldan er keile også bruka som nemning på horev, revtispe. Det kan også vera samansett revkeile, slik vi også hadde refkeila i norrønt. Her blir ordhistoria litt meir pikant, for etter etymologen Alf Torp har grunntydinga av keile vore ‘sprekke, revne’. Jamfør at dei sunda som kallast keiler, gjerne ligg mellom berg. Frå ‘revne’ har det så gått via ‘cunnus’ til hodyr, hevdar Torp.

Post Navigation