Moro med ord og uttrykk!

Jordforbetrar og agn

Meitemark2

I dette innlegget helsar vi på ein velkjent, sleip, men utruleg nyttig liten skapning. Han løyser opp, blandar saman og steller jorda, som vi veit. I regnver kjem han opp, fordi jorda da er fylt av oksygenfattig regnvatn som trugar med å kvele han.

Vi har for det første eit språkleg problem her, kvifor heiter det somme plassar mark, men andre plassar makk? Det er to variantar av same opphavsord, men med forskjellig lydutvikling. Norrønt maðkr er utgangspunktet. Dette har vorte til makk i mange målføre: Valdres, Hallingdal, Telemark, Agder, Vestlandet og mange stader i Nord-Norge. Så har vi mark på flatbygdene på Austlandet, i Østerdalen og Gudbrandsdalen, somme stader i Aust-Telemark, Nordmøre, Trøndelag og Helgeland. Svensk med mask og dansk med maddike har også gått kvar sine vegar her. Overgangen maðkr til mark har fleire parallellar: Ørken heng saman med aud/øde, også her med ein opphavleg d-lyd framfor k-en. Jamfør svensk öken, der d-lyden har falle bort utan å sette spor etter seg. Ein liknande lydovergang har vi i (lerka som vi har på lomma. Dette er nemleg ikkje er fuglen, slik du kanskje trudde, men eit ord i slekt med leddik ’siderom i kiste’. Og det svenske ordet burk (som også finst i norske målføre) kan jamførast med norrønt buðkr.

Meitemarken har mange dialektnamn. Fleire av desse viser til bruken som fiskeagn, såleis også det offisielle: Meite- er til verbet å meite, fiske med stong og snøre (og mark til agn). Verbet hører først og fremst heime på Austlandet, jamfør også svensk meta, og metspö om fiskestong. Beitemark/beitemakk har vi i Modum, Vestfold, Nedre Telemark, Agder, Stryn og Norddal, til beit i tyding ‘agn’. Så har vi sjølsagt agnmark og angelmark/ongulmark – til angel/ongul ’fiskekrok’.

Jordmakk er også ei ganske utbreidd nemnning. Same ideen ligg bak moldmark eller moldmakk, som vi finn i Nordfjord og på Nordmøre. Frå eit par-tre stader er det også oppgitt moldokse som namn på meitemarken (Ulstein, Øre, Orkdal). Dette er elles meir vanleg brukt om larven til tordivelen.
I presten Hans Strøms Sunnmørsbeskrivelse frå 1760-åra er meitemarken kalla regnorm, eit ord som er lite belagt seinare. «Regnmakken ligg i ein sølepytt, so hål og feit at han skin» skriv Jakob Sande i diktet «Gråver».

Ikkje alle meitemarkar ser like ut. Det er i alt 18 forskjellige artar av han i Norge. I den folkelege nemningsbruken opererer ein også med variantar, såleis bl.a. raudmakk om ein raud type som høver dårlegare til agn. Dette må vera den same som i somme målføre er kalla raudskjøv’, – skjør, -skeive o.l.. Svartmark er sagt om ein feit, mørk meitemark (Rindal, Orkdal, Selbu, Hegra). Folkeleg artsinndeling stemmer ikkje alltid med den vitskaplege, som vi veit.

”Å bløte mark” er eit gammalt slanguttrykk i Budalen og Singsås for å fiske. Ei utbreidd historie handlar om han som vart knipen i å fiske ulovleg, men som skulda på at han berre lærte marken å svømme..
Ein kar på fjelltur kom til eit vatn ved ei seter, fann fram markboksen, sette på og gav seg til å fiske. Så kom setereigaren bort og sa: – Her er det ikkje lov å fiske! – Eg fiskar ikkje. – Kva gjer du da? – Eg badar ein meitemark! – Ja, det er ikkje lov med nakenbading her heller!
Og når vi først er i det lune hjørne, kan vi koste på oss definisjonen på ‘fiskestong’: – Ei stong med ein agnmark i eine enden og ein latmark i den andre!

Jakob Sande har alt hatt ordet i dette stykket. La oss til slutt gi det til ein annan diktar, Arne Ruste, og ta med noko av hans dikt «Meitemark» i samlinga «Indre krets. Dikt» (1999): «Meitemarken, nærmere kommer du ikke guds inkarnasjon i jorden, guds tanke, tunge og tarm, verdens agn og åte, næringskjedens Alfa og Omega. … Oppstått av intet, tvekjønnet reprodusert av ingenting, og går i jord – næret av jord, nærer jord – gjødslere, borrer tunnel for oksygen, for vann og røtter, creator – cultivator. Pint under guttehender og tredd på krok for å lokke den store ørreten oppfra dypet..» Og til slutt: «Salige er de som holder meitemarken hellig for deres lønn skal være stor og ubemerket på jorden».

Advertisements

Single Post Navigation

2 thoughts on “Jordforbetrar og agn

  1. Magne Varslot on said:

    Det føles litt feil når det står at vi i Trøndelag sier mark. I alle fall oppi Verdalen er lydbildet mer marsjk (som i turmarsj med k etter) eller maskjk. Det samme gjelder jo andre ord også med rk som bark serk bjørk etc

    • Per K. Bjørklund on said:

      Her er eg noko seint ute med kommentar. I mi heimbygd, i Sagvssdalen i Hamarøy, var namnet AURIMAKK. Tydinga skulle vere klar; aure-makk. Det som er interessant er at fiskenamnet »auri» for lengst var borte og erstatta med ørret, medan det berre har overlevd i namnet på makken («aurimakkjen»).

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut / Endre )

Twitter picture

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut / Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer med bruk av din Google+ konto. Logg ut / Endre )

Kobler til %s

%d bloggers like this: