Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “juli, 2014”

Kristi blå augo

Snøsøte

”Fjellsøta so blå som sjølve himmelen”, skriv diktaren Olav Aukrust (Skaldespor, s. 274). Ja, det er ei heilt spesiell, intens blåfarge på denne vesle planta som brått kan stå framfor deg nesten midt i stigen på fjellturen din. Men det lyt vera sol; så snart det kjem ei sky framom, stenger blomsteren seg.

Det latinske namnet er Gentiana nivalis, der det første er slektsnamnet og nivalis kan omsettast med ”som veks ved snøfonner”. Altså same namnemotivet som det offisielle norske namnet snøsøte. Fjellsøte, som vi såg Olav Aukrust bruke, er funne berre hos han og diktarkollegaen Inge Krokann.

Det er oppplagt den heilt spesielle blåfargen som har ført til eit så vakkert namn som Kristi blå augo (Dovre, Slidre). Andre namn av same slaget er Jomfru Maria auge (Folldal, Vang i Valdres), Jesu blå øye (Malangen; her også «Hellig Jesu blå øye»), Marias øye (Folldal) og ”Jesu øgon” (Tynset, her med tydeleg svenskpreg). Liknande namn kan bli brukt også om andre planter, som tviskjeggveronika, augnetrøst (”øyentrøst”) og fjellnøkleblom. I Oppdal har såleis fjellnøkleblom vore kalla både Herrens øyne og Jesu øyne. Romantikken og den litterære dåmen skin tydeleg gjennom i desse namna, også i dialektfjerne former som ”øyne”.

Det er berre få andre namn som er funne på snøsøte. I Målselv har blåveis vore brukt, vel fordi den ”eigentlege” blåveisen ikkje finst der. Så har vi eit namn digragras, notert av prest Hans Jacob Wille i Seljord på 1700-talet og seinare attgjeve av ordboksmannen Hans Ross. Snøsøta er alt anna enn diger, og digregras er også registrert om finnskjegg. Her er det rett og slett spørsmål om det er gjort ein feil ein stad. Vidare har vi iktagras, som oftast er brukt om slektningen bakkesøte. Den har vore nytta i folkemedisinen mot gikt (ikt = gikt). Men Ove Arbo Høeg fekk spesifisert at i Aurland kalla dei snøsøte for iktagras.

Snøsøte kan dessverre vera ei trua plante. Den er heilt avhengig av tilstrekkeleg lys, og kjem bort etter kvart som beitetrykket minkar og fjelldalane våre gror att.

Endepåle

Endpåle

Vi ser enden på ei god, gammaldags hesje. Hesjetråden er forankra i to korte festepålar, så ikkje tyngda av hesja skal dra endestaurane opp av staurhola.
Det er desse pålane som mange plassar kallast end(e)pålar. Dei blir slått på plass med slegge. Andre namn som er brukt på desse pålane, er blant anna hesjapæl (Volda)og hesjepåle (også hesjar- eller hesjapåle). Hesjepåle er elles vel så mykje brukt synonymt med hesjestaur, staurane i hesja. Frå Lærdal i Sogn og Syvde på Sunnmøre har vi nemninga endenabbe. I Volda finst også eit særmerkt namn hesjatun. Siste leddet i denne samansetninga er sunnmørsordet ein tun/ton, som tyder ‘kjepp, pinne, påle’. I Øvre Sunndalen har eg også hørt ordet tørnpåle. Dette er vel til tørn – omgang med trosse eller tau rundt ein påle. Truleg er det komme frå engelsk gjennom sjømannsspråk, og det er uvisst kvifor det har funne vegen til hesjekulturen i Sunndalen.

Eg har også opplevd ein annan måte å sikre hesja på, gjennom å la strengen rundt to vanlege staurar som var sett på skrå inn mot endestauren slik at endane stakk ut på kvar side. Det kan sjå ut til at dette er ein yngre metode. Olga Tofte frå Melhus skreiv denne kommentaren til ordet «einnpåle»: «no tru æ følk bruke berre en staur, ikkj serskilt einnpåle, itjnå som før».

Endepålen skal stritte imot, og ordet ligg dermed lagleg til for bruk som skjellsord. På Byneset ved Trondheim er da også ein «einnpåle» ein skikkeleg stabeis. Men «tjørhælen» (tjorpålen) er visst enda hakket verre.
Så får vi håpe at dette innlegget ikkje er heilt «borti staur og einnpål» – ein Åfjord-variant på «borti staur og vegger».

Enghumleblom

Enghumleblom

Her gir vi like godt ordet med ein gong til Knut Fægri i ”Norges planter”: ”Det finnes vel ikke noe så koselig og brumlebasslignende i hele vår flora som enghumleblom Det er nesten som man venter at i neste øyeblikk skal den begynne å brumme og surre litt, der den står og nikker langs bekker og grøfter i fuktig eng. Et inntrykk som ofte blir forsterket av de uskyldsblå forglemmigei som står og titter opp på den der de vokser sammen”.

Dei klokkeforma, lodne blada kan minne om ei humle, og av dette kjem også namnet. Ofte berre som humleblom eller humleblomster, utan eng- framom. Andre namn med denne tanken bak er humlegras (Alversund, Sogndal), hommelgull (Melhus) og hommelkoll (Inderøya).

Men det er mange andre dialektnamn, og vi skal nemne nokre av dei, i hovudsak henta frå Ove Arbo Høeg: Planter og tradisjon. Til tida for blomstring viser jonsokblom (Toten) og sankthansblomster (Bærum); sjølsagt også brukt om mange andre planteslag. Sokkebandsblom (Sauda) har vi også sett er brukt om raudkløveren. I Rømskog heiter enghumleblomen jomfru Marias kåpe.

Og vidare: Brurblomster (Trondenes), busemann (Dovre), dokkblomster (Drivdalen i Oppdal) og røvabjødla (Voss, på stader der den ”eigentlege” revebjella, Digitalis, vantar).

Ei heilt lokal jamføring ligg til grunn i Fåberg, der både enghumleblom og skogstorkenebb er kalla vindskjæling eller vindskjælingsblom – til vindeskjerding, skjerding (jarnkrok med hakk) som er svingbar, som ein kan svinge gryta til og frå elden med.

Det latinske namnet er Geum rivale. Geum er namnet dei gamle romarane hadde på kratthumleblom, og rivale viser til veksestaden langs bekker (jamfør engelsk river).

Raud jonsokblom

Raud jonsokblom

Sommaren går fort, og vi held fram med å ta for oss aktuelle blomsterplanter så langt tida rekk. Denne gongen raud jonsokblom, ein karakteristisk art i nellikfmilien. Tidlegare var den kalla raud praktstjerne, og nettopp praktstjerne hugsar eg mor mi brukte. Men det er nok eit «bokleg» namn. Det latinske namnet er Melandrium rubrum.
Jonsokblom viser som vi skjønar til tidspunktet for blomstringa. Fleire andre nemningar har same motiv: Sankthansblomster, i Trøndelag også sankthansgull, jonsokkegras (Voss, Sogndal) og jensokblomster (Inner-Namdalen og Kvam i Nord-Trøndelag). Jensmessgull i Nordli har det svenske jensmess = jonsok. Somme stader har raud jonsokblom vore merke på at slåtten kunne begynne.
Hanekam er offisielt namn på ei anna plante, men det er også brukt om raud jonsokblom. Hanegull forekjem også, og raudhanagull i Vevlstad og Rana. Med dette kjem vi over på farge som namngivingsmotiv, og her er det mange: Raudsoleie fleire stader, rauddokke (Dovre), rødfiol (Hattfjelldal), raud smelldokke (Heidal), rød(e)gull (Velfjord, Værøy).
I Uvdal har ein brukt namnet «raueguriblomme» både om raud jonsokblom og tjæreblom (Viscaria vulgaris). Det er ikkje så sjeldan at desse to blir slått saman i den folkelege nemningsbruken, slik at t.d. tjurrublomster får omfatte begge artane.
Attluggublomster er spesielt for Oppdal. Bibelske motiv finn vi i maria bløde (Bardu, Målselv; truleg «Marias blodsdropar») og Salomos segl (Meldal). Poetisk klang har også brur(a)blomster o l (Bø i Telemark, Roan, Målselv) og kjærlighetsblomster (Vefsn, Hadsel). Kontrasten blir ganske stor til det siste namnet på raud jonsokblom som vi får plass til: lygartaske (Stor-Elvdal).

Tiriltunge

Tiriltunge

Vi går vidare på vår vandring i sommarfloraen. Denne gongen er turen kommen til tiriltunga, denne vakre, intenst gule blomsteren som hører til ertefamilien.
Tiriltunga er kjent over heile landet og fell så lett i auga at ho har mange fått namn og skikkar. Nokre få stader har dei meint ho var giftig (som ymse andre planter med gul blomster), men for det meste har nok folk sett på tiriltunga med velvilje og glede.

Namnet tiriltunge ser ikkje ut til å ha vore stadeige for heile landet, men helst frå Telemark og vest- og nordover. På Austlandet har ein hatt andre namn, som t.d. hanekam, katteklo og namn av typen jomfru Marias gullskoeller berre gullsko, jomfrutøffel m.m.. Men no trenger jo det offisielle tiriltunge unna meir lokale namn over heile.

Ein teori går ut på at når ein snur fruktstanden på tiriltunga opp ned, vil han likne på ein kinnestav, ein tørrill, og at vi såleis skal finne opphavet til førsteleddet her. Uttalen tyder nok ikkje på det. Førsteleddet er også stava tiri-, utan l. Og gjengs oppfatning er at det er laga til verbet å tire ‘skine, stråle’, som igjen går tilbake på substantivet tir, norrønt tírr ‘glans, lys’. I dialektane er det omforma på mange vis: tirri-, tirli-, terri-, tilli-, telli-, tyri- o.fl. Siste delen kan vera skifta ut med -tom, slik at vi får t.d. tellitom, tillitom, tirritom og tirtom.

Tiriltunga har sterk, særprega lukt. Dette har gjeve opphav til litt mindre lyriske namn som skjetluktblomster (Lofoten, Vesterålen), båndrettblom (Hjartdal) og litlhusgull (Rana). Som forklaring på lukta har det versert historier om at den vonde sjøl skulle ha tørka seg bak med denne planta ein gong han hadde gjort sitt nødvendige ærend. Og dermed har vi fått ganske drastiske namn som tykjilskjeta (Velfjord), tykjigras (Vevelstad) og til og med tramens rævtrøkargres (Elsfjord)! Det kan sjå ut som det er på Helgeland slike forestillingar har stått sterkast. Vi skal ikkje her spekulere på årsaker til det.

Post Navigation