Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “april, 2015”

Gaukesyre

Gaukesyre

På tide med ei plante igjen, og da kan det vel passe med gaukesyra, som blomstrar forholdsvis tidleg. Dei fleste kjenner til denne voksteren, og det finst da også ganske mange dialektnamn. Ungane har gjerne ete blada, delvis også blomsteren, og det var om å gjera å eta den første gaukesyra ein fann om våren..

Etter folketrua har gaukesyra vore rekna som gjævaste maten til gauken. Men frå Idd i Østfold er det notert ein tradisjon om at ein ikkje skulle eta gaukesyre før ein hadde hørt gauken om våren. Syre kjem nok av den friskt sure smaken som blada har. I Telemark, Setesdal og Bjerkreim har dei varianten gauksure.

Andre namn som viser til det sure, er f eks syreblom (fleire stader), surblad (Kristiansund), syrkringle (Geitastranda), jomfrusyra (Hetland), hårråsyr’ (Innherred)og lammesyra (Alversund).

Men smaken har nok også kunna oppfattast som søt, noko som avspeglar seg i namn som søtsyre (Torsnes, Egersund, Skatval), sukkerblom (somme stader på Agder og i Dalane), sukkerrose og sokkersømmer (Stjørna).

Gaukesyra har trekopla blad, som kan minne om kløver. Dette har ført til namn som surkløver. villkløver og kløversyre, men også søtkløver.

Forma på blada kan minne om vaffel, og vaffel er da også eit ganske utbreidd namn på gaukesyra. Også f eks vaffelblom, survaffel, gaukvaffel o fl. I Nordland gauklæfsa. På Nordmøre og i Romsdal kan gaukesyra (og spesielt blada) bli kalla bakels, som i dette området også er ordet for vaffel.

For mykje lys kan få blada på gaukesyra til å innta ”søvnstilling”, som Knut Fægri uttrykker det. Eit gammalt folkeleg varsel er at blada krullar seg opp mot regnvêr og ned mot klårvêr.

Advertisements

Musegang

Musegang2

Det er mykje som kjem fram når snøen forsvinn, seiest det i visa. Blant anna gangane som musa grev i isolasjonen under snøen. Bol og skit etter musa kan ein også finne. Kanskje ikkje det artigaste å møte i plena, men på den andre sida kan det bli mindre mose å fjerne.
Stundom kan visst frosken også få til å overvintre i desse gangane, der kalden ikkje slepper så godt til.

Språkleg er det ikkje så mykje å finne om dette, anna enn musegang. Men noko ordtilfang kan vi notere oss lell. I Oppdal er det eit ord mustar (også uttala mustär), om noko som er avgnage av musa, avbitne stubbar etter mus. Siste delen heng saman med verbet å tårrå – ”Musa tårrå oppgrasrota” er det sagt, og det er nettopp det ho har gjort her.

Hardanger-ordet musbraut tyder bokstavleg tala ’musveg’. Det kan bli brukt om ein smal veg eller ei smal remse. Dei skulle veva ei musbraut første dagen dei sette opp veven, heitte det seg.

Og frå Meldal har vi denne karakteristikken av ein dyktig slåttekar som tok brei skår med ljåen: – Det bli itt berre en musvei ette han!

Vipa

Vipe

Her har vi ho – eitt av dei mest kjente og kjære vårteikna. Ikkje til å ta feil av med nakketoppen og den kvelle pipetonen ho har til varselrop. Somme plassar dukkar ho opp alt i februar.
Vipa er rekna som ”nasjonalfuglen” på Jæren, og jærbøndene er kjente for å verne om vipereira ute på åkeren. Dei merkjer reira med pinnar og passar på å kjøre reiskapen utafor.

Time kommune har vipa i kommunevåpenet sitt. Og ikkje minst har vi Vibå spelemannslag, som samlar spelglade folk frå heile Rogaland: http://www.vibaaspelemannslag.com/. Etter det eg har hørt av laget, læt dei slett ikkje pistrete som vipa!

Men vipa er kjent over heile landet og har i seinare tid spreidd seg både nordover og oppover mot høgfjellet.

Språkleg er det ikkje så mykje å kommentere når det gjeld vipa. Namnet er ikkje belagt i norrønt, men finst i svensk som viba og i dansk som vibe. Ein uttalevariant er vippe, og frå Romerike er jamvektsformene vipu og vypu noterte. Det er opplagt at namnet skal herme lyden, noko vi også ser i denne strofa av ein stevtekst, gjengitt av Arne Garborg og andre: ”Vi-vipp, segjer viba”. Truleg finn vi det att som sisteledd i dei nordengelske dialektformene peesweep og peeweet.

Elles har vi eit par vipenamn i samansetningar: Myrvipe frå så spreidde stader som Hvaler og Sunnhordland, og lusvipe frå Frøya. Ein annan fugl, strandsnipa, kan heite strandvipe her og der på Austlandet pluss indre Nordmøre.

Det finst eitt anna ord for vipe som er ført opp i eit par ordsamlingar frå første del av 1800-talet (det er ikkje utenkeleg at den eine har skrive av den andre). Ordet er kybits, som må vera komme frå tysk Kibitz eller nederlandsk kievit. Også dette er sjølsagt lydhermande.

Til slutt litt folketradisjon kring vipa: Om ho legg egg på høge tuver, vil det bli ein varm sommar, spådde dei på Jæren. Og eit ordtak lyder ”vipa vil verja alle tuver; ho kan ikkje verja sitt eige reir”. Men dette er nok helst meint som kritikk av åtferda til somme menneske.

Post Navigation