Moro med ord og uttrykk!

Archive for the month “mai, 2020”

Dagens ord II

23.10.20: Amasjør

Ord frå blåsarsjargongen (med blåsarar er her meint dei som spelar i korps. Det går vel på å ha rette munn- og leppestillinga, rette muskelbruken, når ein trakterer eit blåseinstrument. Den fysiske spelforma, kan ein vel seie. Det er viktig å ha god amasjør.

Dette er fransk import i ein litt heimsmidd versjon. I ordbøkene vil ein finne det som embouchure, som på fransk betyr munnstykke. Attom ligg verbet emboucher  ‘sette (blåseinstrument) for munnen’ (Det Norske Akademis Ordbok, Bokmålsordboka).

Det gjeld altså først og fremst dei som har eit instrument dei blæs på. Men i dette eksempelet frå Sigurd Lybeck er det overført til spelform og drag på eit heilt anna instrument. Det er Myrenggubben som nærmast har gått amok og øydelagt trommahan spela på: «Det var synd på tromma, snøvlet Myrenggubben. Og je som slo så godt da, gitt. Je har itte hatt slik amasjør på alle de åra je har spelt»

22.10.20: Brekkekkel

Særs ekkel, motbydeleg. Slangord som har lange tradisjonar i Trondheim og som kanskje har oppstått der. Og skribentar med bakgrunn frå denne byen har sett det på trykk (Nils Moa, Gunnar Haarberg, Per Olav Tiller). Nils Hallan overhørte ein gong ein dialog mellom to trondhjemmarar som diskuterte ein dtredje peron: – Hainn e gørlei! – ja, hainn e rætteli brækkækkel.

Om dette ordet såg dagens lys i Trondheim, så har det nok spreidd seg. Sjøl møtte eg det første gongen i ungdomssjargongen i Sunndal på 1960- og 70-talet, og det er nemnt frå plassar som Overhalla, Røros og Frøya (her også i ein variant «bækkækkel», som vi må tru er ei avsporing). Tone Tryti har det med i si «Norsk slangordbok», utan å heimfeste spesielt, og fleire forfattarar har funne bruk for det. Torvald Sund har gode eksempel: «ein brekkekkel fyr er han, ein stuppul til å behandla folk» («Seglet og dansen», s. 212).

Ideen bak er nok «så ekkel at han/ho/det er til å brekke seg (kaste opp) av». Og ein brekkekkel person, ei riktig klyse, blir ein brekkekling.

21.10.20: Olmose (almisse)

I indre Sør-Trøndelag finn vi former som ælmus, ølmus og ælmos om gåve til folk som er trengande, som lid naud. Også i Surnadal: «gi te ålmøss». Dette har mange variantformer utover landet, og alle kan førast inn under ei normalform olmose. Formene er nok direkte nedervd frå norrønt olmusa. Dette er same ord som almisse, som vi nok har importert frå lågtysk, og som langt på veg har avløyst dei formene som går direkte tilbake til norrønt. I Oppdal er det almøss, som ser ut som ei blanding av dei to. Lengst tilbake kjem vi til gresk eleemosyne ‘miskunn, barmhjertigheit’. Betydningsoverføringa har vel gått for seg slik at tiggarane har bede om barmhjertigheit, og så har ordet gått over til å bety sjølve gåva.

Ei olmose kan også vera ein arm, hjelpelaus person, som på Leka: ei ålmås.

20.10.20: Knalen (adj)

«Det e ei knali ti vi levve ti» (Per Vingsand, Osen, i setelarkivet til Norsk Ordbok). Ei hard, lei tid, forklarar han det som, og det kan nok passe ganske bra også i dag. «Det va knale å få te», seier informanten frå Hemne – da er det vandt og rangt, i minste laget. Så er det fleire opplysningar frå Rennebu om at knale betyr trongt økonomisk, armodsleg, fattigsleg, «smått stell».

Ordet finst att i Sunnhordland, der det også betyr ‘skralt, skrøpeleg’, eller ‘rar, merkeleg’men i ungdomssjargongen på Stord har det også fått positiv tyding ‘festleg, storarta, strålande’.

Nokon etymologi vågar eg meg ikkje ut på, og det ser ikkje ut til at nokon annan har gjort det heller. Det finst riktignok eit verb å knala ‘tyne, øydelegge’, men samanhengen er uklår.

19.10.20: Fasi

«Det er ingen fasi på ‘om», kan (kunne) det heite i Orkdal og Meldal (og liknande på Hitra). Da betyr det skikk, gjerd, også utsjånad. Frå Roan har vi dette eksempelet: «Det va itt nå stor fasi på øytjinn (hestane) i denn tia, ætte våronna va færdi». Da var dei utslitne, så ein hadde ikkje særleg nytte av dei. Vi kan også notere eit eksempel frå Bjarne Slapgard: «Endeleg bar det i veg. Men for ein fasi og fart!» (Bestefar fortel, s. 48).

I Norsk Ordbok antyda dei i si tid at ordet kunne henge saman med fasong. Minst like rimeleg, som orkdalingane sjøl har vore inne på, er at vi har å gjera med latin facie(s) ‘form, skikkelse’. Dette ligg elles i siste instans bak vårt ord fjes. Jamfør også uttrykket prima facie ‘ved første augekast, første inntrykk’.

16.10.20: Låttalei’ (låtteløye)

Det er ikkje så godt å bli til «låttalei» – til latter og spott. Da blir ein gjerne drive ap med.  Ordbøkene fører det opp som låtteløye, samansett av lått (latter) og løye (moro, skøy, artigheit). Det siste heng i sin tur i hop med å le.

Samansetninga er for det aller meste belagt frå Trøndelag og Vestlandet. Forma låttalei kan gå tilbake på ei gammal genitivsform hlátrar- i førsteleddet. I indre trøndersk heiter det ofte låttålei; det ser altså ut som eit jamvektsord. Denne kan ha utvikla seg på to måtar: Enten som ei samandraging av lått-og-løye, eller som kontrast til den ytre forma låtta- etter mønster av systemforskjellen som vi har mellom ytre og indre trøndermål i ord som kåmma – kåmmå etc.

Eitt eller ei låttalei/låttålei kan også brukast om den personen som blir til latter, ein latterleg person.

15.10.20: Blidføre

Blidt lune. På indre Nordmøre seier ein gjerne at «ho/han e på bliføra» (dativ) når nokon er blid og i godt humør. Frå Verdal er det notert med dativ fleirtal: «på bliføråm». Den så mange gonger omtalte Hans Ross (1895) har det frå Stjørdal: «blifør», og forfattaren Kristofer Uppdal har sett det på trykk. Ola Hola i Nesset har også ordet, i ei forteljing der Børnstjerne Bjørnson er omtalt: «Men då han fekk sjå maskineriet til Hans der oppå mønet, tok han i eit kraft-skratl som han brukte då han var på retteleg blidføret» (Folkeliv og tradisjon frå Nesset II, s. 186).

Her har vi føre i tyding ‘lune, huglag’, som i godføre, rangføre o fl. Stundom er somme på det føret at dei ikkje er tilsnakkande.

14.10.20: Flyttardag

Dette kan sjølsagt vera ein kva som helst dag når det foregår flytting, f.eks. på setra eller til ny bustad. Men etter gammal skikk var det to særskilte flyttardagar, den 14. april og 14. oktober. Altså første sommardagen og første vinterdagen, ut frå den gamle inndelinga i sommar- og vinterhalvår. Dette var dei faste dagane da tenarar flytta til ny teneste, også kalla faredagar.

Alf Prøysen har ei vise som rett og slett heiter «Fløttardag». Her er det ein som sit i kjerra på veg til garden der han skal tene. Men han har noko i bakhand: «en bæljesprøkkin torader tel hjelp mot sorg og savn».

13.10.20: Bladdag

Tysdag er kanskje bladdag for somme av oss enno? Før var det onsdag, og det er sjølsagt snakk om den dagen da nye vekeblad kjem i handelen. Kor vidt ordet bladdag går, er vanskeleg å seie for sikkert. Det er/var i alle fall velkjent på Nordmøre og vidare ikring, og forfattarar heilt opp til Jon Fosse har teke det i bruk: «tysdag i dag, bladdag, kan kjøpe vekeblad» («Stengd gitar», s. 55). Arnljot Eggen er reint lyrisk: «å gjev det var onsdag og bladdag igjen med spennande heltar og kjærleik som brenn» (Bakside-viser, s. 8).

På samvirkelaget i Rindalen var det ein gut som møtte opp på bladdagen og stilte seg opp og tjuvlas Donald Duck. Da betjeninga antyda at han kanskje heller burde ha med seg pengar og kjøpe bladet, svara han: «ja men det kjem da nye blad kvar onsdag!» (Rindal heimbygdslag, årsskrift 2011, s. 74).

 i12.10.20: Dåffåle

Adjektiv som dekker eit ganske breitt spekter av negativ personkarakteristikk. Det kan bety motlaus, mismodig, nedtrykt, men også maktlaus, tiltakslaus, slapp og skral, i dårleg form, ynkeleg, stakkarsleg. Ein annan nyanse er forfjamsa, paff: «han vart ståan aldeles dåffålin». Og ein siste er toskete, halvtomsete, seintenkt. Uttalen kan variere: dåffåle, dåffålin, dåffåeleien, til og med tåffåleien.

Ordet finst i forskjellige variantar i Sør-Trøndelag, Møre og Romsdal, Fjordane og Sogn. I tillegg er det nemnt frå Skjåk og nokre plassar i Nordland.

Ordbøkene normerer det til dåfurdeleg, og i somme av dei mange uttaleformene går det fram at det nok hører med ein r der. Men det er nok slik at siste delen viser samanblanding og innverknad frå fleire ord. Dåfallen ‘brått redd; skamfull, motlaus’ hører i alle fall med her. Første delen heng tett i hop med det norrøne substantivet ‘dvale; dåning’.

9.10.20: Ansimellom

Litt spesielt gammeluttrykk som betyr fleire forskjellige ting, men som likevel heng i hop. La oss ta dei etter tur, etter mønster av oppføringa i Trønderordboka:

For det første betyr det ‘av og til, ‘no og da, uregelmessig, etter som det fell seg’. Så kan det vera innimellom (anna arbeid); i ei ledig stund, når det er stans i arbeidet for ei kort tid (f.eks. medan ein ventar på reiskap). «Lån mæ en bonning æ sett her så ansimillo» (Hemne); «han  gjorde det slik ansimellom» (i småstundene). Når det somme plassar betyr travelt, så er det eigentleg det same, for da har ein nettopp ei ledig stund, eit lite pusterom,  til å få gjort noko som ligg på. Til slutt kan det bety midlertidig lens, tom, opprådd for. Da er det jo også ein mellomfase før «normaltilstanden» er oppretta att. Ein kan bli ansimillom for mjøl elle rkaffe f.eks.

Ordet har vore bruka ikkje berre i Trøndelag og på Nordmøre, men også på plassar som Romsdal, Sunnmøre, Nordfjord, Voss, Hallingdal og Rendalen. Norsk Ordbok har oppslagsforma alls-imellom, med annars-imellom i parentes. Det siste er kanskje nærast opphavet, for det er helst annars imellom ‘mellom andre ting’ som ligg til grunn.

8.10.20: Han bles ‘n far sin i auan

Steinar Nilsen har registrert dette uttrykket på Hitra, og han forklarer det slik: «uttrykk for kjent værfenomen (spesielt under høststormene) i Ytre Trøndelag: der svak, søraust vind (bris) «holder» sterkere sørvest vind (storm) ut fra kysten, slik at «hain feillj itj innj».

Meir detaljert er dette skildra i ein fantastisk artikkel av Steinar Nilsen og Bjørn Nilsen Gjevik: «Ord og uttrykk for vær, vind og sjø fra Hitra» (Årbok for Fosen, 2007, s. 53-70). Her heiter det «Før en kraftig sørveststorm slår inn, er det gjerne sørøstlig vind. Den ligger på forsiden av en varmfront og noen ganger kan denne vinden bli ganske kraftig. Om dette ble det sagt no bles ‘n far sin i auan. Det uttrykte klart at en etterhvert kunne vente vinddreining og kraftig sørvest». Så han fell nok inn til slutt.

I denne artikkelen er det også ei fin jamføring mellom «gammel hitterskala» og Beauforts skala som uttrykk for vindstyrke. Alt dette er eksempel på kor nyansert og detaljert dialektane våre beskriv ver, vind og andre naturfenomen. Mykje kunnskap verdt å ta vare på!

7.10.20: Han er ikkje all der ein ser han

«Han e ikkje all der’n sjer’n» er ein seiemåte eg har fått med meg frå Sunndalen og Øksendalen. Eksakt same formulering finst i ei gammal samling med ordtak og talevendingar frå Stjørdalen («Som dei gamle sa for eit ord»). Norsk Ordbok har det frå Valdres, Gudbrandsdalen, Østerdalen, Sunnmøre og Trøndelag, og her kan vi nok plusse på ganske mykje når vi skal til å revidere. Dette skildrar ein person som det bur meir i enn det ein ser. Han eller ho har andre eigenskapar enn dei viser fram, somtid kan det også antyde at personen ikkje er heilt å lite på, du veit ikkje heilt kor du har han. Eit tilfeldig valt eksempel: «Å, han Kalle er ikkje all der du ser han. Det sit ein god hovudknapp på den karen» (Jens Haukdal: «Morten hare», s. 639. Uttrykket er gammalt, for alt i norrønt hadde dei «hann var eigi allr sem han var sénn».  All betyr nok her ‘heil, fullstendig’.

5.10.20: «Gjæra auo gjæstbø»

Unggguten melder til kameratane sine, han ser nye, fjonge lærarinna kjem syklande: «No kjem ho nylerarinna! No må dåkko gjæra auo gjæstbø!» Det vil altså seie å nyte synet, men ikkje noko meir. «Bare se, men ikke røre», som det også heiter. Liknande ting har nok vore sagt mange plassar. «Han fekk gjera augom sinom gjestebod» har Ivar Aasen i «Norske Ordsprog». Merk at i dativmålføre må det vera dativending på «auo(m)», for det blir indirekte objekt. Det direkte objektet er «gjestebod». I målføre utan dativ vil det (i Trøndelag) kunne bli f. eks. «gjærra auan gjestbu». Eit «gjestebod for augo» er noko sværande fint, noko som er vakkert å sjå på. «Øyenslyst» heiter det vel på sidemålet.

Onkel og tante til ein av mine informantar var for mange år sia på badeutflukt til Devlebukta i Trondheim. Da kom det ei særs lettkledd og vakker ung dame gåande tett forbi, noko onkelen i høgste grad vart merksam på. Han fekk ganske fort klar ordre frå tanta om å «dra te sæ auan». Men han svara roleg: «Man skal unne sitt øye et gjestebud»!

2.10.20: Alnakkfrø

Narreting, oppdikta ting som ungar kunne bli sendt i veg for å skaffe. «Gå og kjøp alnakkfrø». I boka «Hva dagene vet» knytter Sverre Østen dette til skikken med aprilsnarr. I alle fall er al(ma)nakkfrø ein av mange slike fiktive ting som ein har narra ungar eller nybegynnarar på ein arbeidsplass med, sendt dei bort på meiningslause ærend. Rompdrag og pølsmønster er nok ganske kjent, men det finst mange andre: aumålet, sengvarmar’n, grøftsmygar’n, sylspettfrø osv osv.

1.10.20: Almanakk (alnakka)

Den som ikkje har Bibel og almanakk,. han lever på slump, seier ordtaket. Folk kan av og til sjå ut som dei har «rømt tu alnakkam» (Meldal) eller er «døtten utur alnakken» (Leirfjord). Og får du høre noko hemmeleg, med tillegget «ikkje eit ord i almanakken», da må du for all del ikkje fortelje det vidare (Bømlo).

På dialekten min heiter det «ein alnakka». Men som kraftuttrykk kunne ein bruke «du svarte almanakk»: «du svarte almanakk, kor det regna!»

Å «tjen almenakka» (Roan) var å vera i teneste berre eitt år på ein plass.  Det var skam å byte plass så ofte, og ein slik person vart på Voss kalla ein «alnakkatenar».

Eit gammal namn på almanakken er «verboka».

30.9.20: Husmannssommar

Bolk med mildt og fint vêr om hausten (etter at det har vore kaldt ei tid); attpåsommar; «indian summer». Den første vi ser nemner dette, er Hans Ross, som har nemninga frå Austlandet. Men det har nok vore kjent også andre plassar; såleis er det ein del opplysningar om det frå Rogaland. Tanken er at husmannen da skulle få tid til å gjera onnaarbeid heime på plassen. I alle onnene om sommaren var husmannen (og gjerne kjerringa og ungane også) fullt opptekne med pliktarbeid på hovudgarden. Eit merke i Rogaland var at om vêret var godt første september, vart det ein god husmannssommar. Ein husmannssommar er dobbelt god, har det også vore sagt. I Telemark var det snakk om husmannstørk («husmannsturkjen») på høy og korn.

Men helgamessommaren må vel vente enda ein månads tid.

29.9.20: Dalasno

Vindtrekk ned gjennom ein dal. Spesielt om vinteren kan denne vera både skarp og bitande. Ordet er typisk for Nordmøre: «dalsnoen og rennfokket gusta kaldt kring novene» (Hans Hyldbakk: Brev frå barndommen, s. 37). Uti Aure møter vi forma dalasnå, og den går inn i Trøndelag fleire plassar, blant anna i Hemnebygdene og Fosen elles. Sno og snå varierer mellom dialektane, og det gjer også kjønnet, hann- eller hokjønn. Lenger nedover Vestlandet har vi også ordet (Sunnmøre, Fjordane, Sogn), men der gjerne i forma dalsno.

Lagsavisa til Orklalaget i Trondheim heitte i si tid Dalasno (dette eksisterer vel ikkje no; eg har fune opplysningar om det rundt 1950). Eit hus på Åndalsnes heitte også Dalasno. Dette var ille utsett for vinden ned Romsdalen. Denne sorten vind heiter der elles helst «skjellå».

28.9.20: Hoggram

Her høver det å starte ed Ivar Aasens forklaring: «djerv, dristig at hugge til, ogs. nem til at træffe et visst punkt». Dette fann han i Orkdalen og Gauldalen. Norsk Ordbok fyller på med fleire tydingsnyansar: «bitande og kjapp i svar og tale; råkande til å ordleggja seg», «godt og råkande formulert; treffande, fyndig», «pågåande, uvøren», «brutal». Heile tida er vi i det gamle Sør-Trøndelag, men det har nok funnest i mitt eige målføre frå Sunndalen også: «hoggram te å svara». «Det kunne falle hoggramme ordspel når dei «rev kjeft», skriv Ola J. Rise i Oppdalsboka. «Det finst dei som er hogg-ram og kvass-tæinnt men og dei som fær med tannlaust sbnakk» (Meldal historielag, årbok 1970, s. 13).

Ein parallell har vi i det gamle ordet bitram ‘bisk, sinna’, som hans Ross har frå Strinda og Gauldalen, og Ivar Aasen frå Helgeland.

25.9.20: Legge bi med

«Det e ‘kje verdt å lægg bi med dæm,» sa mor mi, og det var om folk som det ikkje var grunn til å ha noko med å gjera. Best å styre unna!

Dette er ein overført bruk, for uttrykket stammar frå sjøfarten. Å legge bi (eller dreie bi) vil seie å legge eit farty så nær opp mot vinden at det gjer liten eller ingen fart. Bi kjem frå mellomlågtysk , som betyr ‘ved sida av’, og som tilsvarar høgtysk bei. Vi har det same i å stå nokon bi.

24.9.20: Søvvel som høve brø’n

Enda ein talemåte for noko(n) som passar godt i lag. Og denne går kanskje meir på samlivspartnarar igjen. Uttrykket ser ut til å vera lokalt for Verdalen, men belagt frå solide tradisjonberarar som Helge Dillan, Bjørn Åstadvold og Svein Guddingsmo. «Søvvel» (suvl) kan bety mange ting, men her er det vel pålegg (smør, ost m m) det er tenkt på. Og så noterer vi oss ein fin dativ, klassisk for innherredsmål i inkjekjønnsord som i uttalen sluttar på vokal.

23.9.20: Som skit i nysnø

Fleire har komme inn på dette uttrykket når vi no har vore inne på talemåtar om folk som passar godt saman. Men når noko fell/går/passar som skit i nysnø, er det kanskje helst tenkt på eit arbeid som går glatt. Mest typisk møter vi det vel når snekkaren eller bygningsarbeidaren får noko til å felle godt saman. Norsk Ordbok har dette frå Trøndelag, Nordmøre og Nord-Rana, pluss ein variant frå Nissedal i Telemark: «Det fell som lort i nysnø». Her går det nok an å føye til fleire. Ein rask sjekk gjev i alle fall Eikesdalen, og dessutan Leirfjord og Salangen nordpå. I Lom heiter (heitte?) det «det klæst som skit i nysjog» (slik er i alle fall Hans W. Brimi sitert). I samlinga «Ordtøkje og herme» er det formulert slik: «det sokk som skit i nysnø».

I Austlandsområdet ser det ut til å gå meir på drit: «Dæ feill som drit i nysnog» (Øyer, liknande frå Ringsaker); «detti går som varm drit i nysnø» (Furnes). I Valdres har det fått form som eit hermestev: «Detta fell so drit i nysnø, sa tømmermann, han prøvde nøve» (nova).

Bildebuken er vel grei å sjå for seg. Merk at det frå Furnes er nemnt at driten må vera varm. «Som varm kniv i smør» er uttrykk for ein liknande tankegang.

22.9.20: Lokk som måte dalla

Ein annan talemåte som beskriv to som går godt i lag, i partnerskap eller ekteskap. Altså det same som skreppa som passar til ryggen i «Dagens ord» 20.9.20. Men dette vi ser på her, synest avgrensa til Stjørdalsbygdene.  Sitata gir oss tradisjonelle dativformer på siste ordet: «lokk («løkk», «lækk») som måte dalla», eller «som høve dalla». Ein litt lengre versjon står hos Bjørgum/Røkke «Som dei gamle sa for eit ord»: «de fins no allti løkk som høve dalla». Dermed er det håp for oss alle!

21.9.20: Søtsnakkande

I eit artig og interessant stykke i årboka for Meldal historielag 1996 er det lista opp mange talemåtar knytt til namna på forskjellige kroppsdelar. Eit rikt og variert materiale. Om tunga blir det opplyst at hokan vera «søtsnakkaind» – med andre ord falsk.

Akkurat denne kombinasjonen er visst ikkje registrert andre stader, men det koplar seg jo greitt til søt i tyding «tilgjort blid og vennleg». Søttalande er eit synonym, likeeins søtlåten og søtmælt. Hans Ross (1895) fann «søttålåndes» i Nord-Gudbrandsdalen, og søttalande er også brukt av fleire forfattarar. Tynset har søtmunn om ein person «som talar alle til lags», i følgje informanten. Dette er vel elles meir kjent om ein som er glad i søtsaker.

20.9.20: Skreppe som måtar ryggen

No for tida er det mykje snakk om å ha «god kjemi». I mange relasjonar er dette viktig, og kanskje særleg når det gjeld livspartnar. Tradisjonell dialekt har uttrykk for dette, og da er det nok særleg tenkt på ekteskapelege samlivet: «Få sæ ti ei skræpp som måte ryddjen» (Stadsbygd), eller «det va skræpp som måta ryggjen» (Bjugn). Frå målføre med dativ vil det kunne bli slik: «skræpp som måta rygg(j)a» (Meldal, Melhus). Da passar dei to godt ihop.

18.9.20: Beinkløkk

Osteoporose, eller beinskjørheit, er noko som mange slit med, særleg eldre. I staden for beinskjør sa vi i Sunndalen at slike folk var «beinklåkk». Klåkk er dialektuttale av kløkk, ei form som forutan i gammaldags sunndaling finst i Indre Sogn, Snåsa og Lierne. Det snedige er at eg ikkje har funne samansetninga beinkløkk andre plassar.

Såg ei Pondus-stripe der Pondus i ein fotballkamp legg inn eit svært så moderat skulderpress på ein motstandar, med det resultatet at denne blir liggande som ein fillehaug. Etter kampen diskuterer Pondus og Jokke, og Pondus lurer på kva verdas mest beinskjøre mann har å gjera på ein fotballbane. Jokke kan opplyse at denne karen akkurat er tilbake etter ein stygg skade han pådrog seg under ei støttepasning for seks år sia. Han var beinkløkk, han!

17.9.20: Befengt

Vi får håpe det snart ikkje er fleire som bli befengt no. Det betyr nemleg smitta, angripen, plaga av. Ein kan bli befengt med sjukdom og sott, men også med f.eks. sopp, eller med lus og anna uty. I dag har det nok litt gammaldags klang, men det har vore bruka i dialektane rundt ikring. Samansetninga pestbefengt er også kjent. Ordet er partisippform av eit eldre verb befenge, dansk befænge, som betyr nettopp å angripe eller smitte. Det kjem frå mellomlågtysk bevangen ‘gripe’, og er i slekt med dei meir vanlege verba fenge og fange.

Det går vel også an å bli befengt (plaga) med innpåslitne menneske, og vidare kan det brukast om personlege eigenskapar , helst negative: «Han er så befengt med at han alltid skal vera den første». Frå Leksvik har eg ei opplysning om at dei bruka befengt også i tydinga gravid.

14.9.20: Baktak

Når du tek baktaket på nokon, tek du vedkommande rundt livet attafrå. I slåstinga i gutedagane var dette rekna som eit feigt knep. Leif Halse skildrar ein episode der karakterane Stor-Maria og Jo er på lauvhogging. På veg ned med børene trør ho Stor-Maria nedi eit hol og uhappar foten sin. Dermed må Jo til pers: «Så tok han baktak rundt livet og løfta, men jødemeg, kor tung ho var! Ho var tyngre enn nokon maltsekk!» (Eit plassrom kalla Trøa, s. 111).

Det kan også brukast overført. I bygdeboka «Gard og grendeliv i Budalen» får vi høre om ein som gjelda tok baktak på.

10.9.20: Ame

Stor tønne (fat, fustasje). I Norsk Ordbok er ordet heimfesta til Sunnmøre, Trøndelag og Nordland. Med fleire opplysningar tilgjengeleg kan vi trygt føye til Nordmøre, og sikkert fleire. «amor med øl av da sterkaste slags» heiter de i ei vise på sørhelgelandsmål frå ca. 1800. Vi har sirupsamer, vassamer, vinamer, parafinamer og fleire. Ame er også eit eldre rommål for flytande vare, Det tilsvarar ca. 4 anker, der eitt anker er i underkant av 40 liter.

Ordet er importert frå lågtysk i si tid, men går lengst tilbake til latin ama og gresk ame ‘(vass)spann’.

Fustasje, som er om lag synonymt med ame, er komme frå tysk eller nederlandsk og stammar frå latin fustis ‘tønnestav’.

9.9.20: Dokterskrift

Uleseleg handskrift, «kråketær». Det er kanskje ein myte at doktrane skriv stygt, men det har vel vore rabla ned einog annan uleseleg resept opp gjennom åra. Ei historie har gått om ein dokter som inviterte ein av pasientane sine i selskap. Invitasjonen kom skriftleg, men pasienten dukka aldri opp. Ei tid etterpå treftest dei to, og dokteren lurte på om pasienten ikkje hadde fått brevet. Jau da, takk for det, han hadde levert det inn på apoteket, fått medisin og no kjente han seg mykje betre!

Jon Haugnes fortel om ein dokter i boka «Vaksefølk» (s. 105): «Til slutt skrev han ut en resept på medisiner. Den var totalt uleselig for vanlige folk. På bygda ble det sagt at han hadde toppkarakter på doktorskolen når det gjaldt praktisering av doktorskrift».

Med utskrifter frå pcen blir det vel slutt på dokterskrifta.

7.9.20: Heilbeina/heilombeinom

Det er dei to oppslagsformene Norsk Ordbok har på dette ordet. Det er uttalt på fleire forskjellige måtar; her er eit par eksempel frå Nordmøre på bruken: «du lyt farra så du kjæm de hæm hælåbænå» (Gyl i Tingvoll); «han kom se hælåbæna frå di» (Stangvik). Som ein forstår, betyr det ‘med heile bein og lemmer; utan beinbrot; uskadd; heilskinna’. Det er belagt først og fremst frå Nordfjord, Sunnmøre og Nordmøre. I tillegg er «heilbeina» ført opp i ei eldre ordsamling frå Sunnhordland. På trøndersk område har vi «heilåbeino» frå Hemne og «heilabeina» frå Hitra.

Det er dels gamle dativendingar vi møter her, som uttrykkjer måten ein kom seg fram eller ut av ein situasjon på og tilstanden ein er i etterpå. Delvis er det dativending på begge ledda («hælåbænå»), delvis berre på første ledd («heilobeina») eller berre på siste ledd («heilabeinå»). Ivar Aasen noterer det i to ord frå Sunnmøre: «heilå beinå».

Somme plassar kan det også heite heilbeint.

5.9.20: Brødsmellen

«Brøsmell’n e æg radd» (Karl Braset, frå Sparbu). «Han tæle-itt brøsmell’n (Oppdal) sagt om den som er gjerrig og redd for at det skal gå med for mykje mat. Liknande finn vi i Rennebu, og alt Ivar Aasen fann slike talemåtar i det «trondhjemske». På Høylandet lyder oppfordringa til matmora «du må itt varra radd brøsmell’n»  ønske, oppfordring om å servere mykje og god mat. Brødsmellen er her smellen når du bryt flatbrød.

3.9.20: Le(d)rensel

Om ikkje ledda fer ut av stilling, kan ein ha andre plager med dei. Ein kan ha verk, gikt i dei, eller «le-rensel». Denne samansetninga har eg funne berre hos to forfattarar, Inge Krokann og Olav Berkaak: «han hadde vorte mest børlam av le-rensle siste åra» (Krokann: I Dovre-sno, s. 237). «Rensel ti leåm» kan det også bli sagt. Rensel eller rensle er i denne samanhengen ilingar, tokter, flager av smerte. Riktig ille er det når ein får «rensel i all kroppa (dativ)». Samansetninga giktrensel finst også.

1.9.20: Leddokter

Når noko fer «tu le’n» (ut av ledd), er det om å gjera å få det atti-att. Det fanst folk som hadde spesialkompetanse på den slags operasjonar, og dei var gjerne ikkje utdanna doktrar. I følgje Norsk Ordbok er/var ein leddokter ein «(ufaglærd) person som har godt handlag med å leggja saman beinbrot og setja bein i led». Dei fleste opplysningane om slike er frå Trøndelag, men det fanst namnspurte leddoktrar på Nordmøre også. Hans Hyldbakk skriv i eit avisstykke (10.5.1997) om  at dei skulle «etterlikne dei gamle leddoktrane med å få leda attiatt».

31.8.20: Å komma (kåmmå) attiatt

Dette betyr i alle fall to ting: For det første å komma i barndommen, bli senil, og da er ein attiattkommen. Dette er nok mest utbreidd. Men somme plassar seier ein også å «kåmmå attiatt» om å komma til seg sjøl, komma til bevisstheit (f eks Rindal, Selbu, Ålen, Alvdal). Fellesnemnaren er nok å komma tilbake til ein tidlegare tilstand.

26.8.20: Klepptung

«dom slepte de vasne klepptunge skoa etter seg» (Ove Røsbak: Husimellom, s. 119). Nytt ord for meg, men Norsk Ordbok har forklaringa, som så ofte elles: «tung i høve til storleik».  Eller som forgjengaren Hans Ross seier det (1895): «tung i Forhold til Omfanget». Han har ordet frå Nord-Gudbrandsdalen. Stor eigenvekt, vil vel fagfolk kunne seie. Det er målførebelegg også frå Elverum, og Vidar Sandbeck har også brukt ordet. Somme har kanskje vore borti det i gamle Nordahl Rolfsens lesebok. I ei av forteljingane der er det ein som prøver å løfte ei jente, men ho har ete så mykje rømme om sommaren at ho er «klepptung som eitkvart ilt», heiter det. Forteljinga er av læraren, barnebokforfattaren og folkeminnesamlaren Hallvard Bergh (1850 – 1922). K. M. Elda har dette ordet i bygdeboka «Gardtales i Orkland»: «Det er ein steinklepp som ligg opplagt til løftings på Angviksætra. Klepptung er han, og hål å få tak ti» (s. 146). Og det er vel klepp ‘klump’ som ligg i førsteleddet. Ordet går nok vidare enn som så, og det er truleg tilfeldig at vi ikkje veit så mykje meir om utbreiinga.

I januar 2004 var det ein sel som hadde rota seg inn på flyplassen i Alta, kan vi lesa i Altaposten. Folka på flyplassen måtte fjerne han. På spørsmål frå avisa om «pågripelsen» var dramatisk, var svaret at kobben var snill og føyeleg. Men han var klepptung!

24.8.20: Trøysamsole m.m.

Trøysam, artig gut eller kar; det same som artigsole (Meldal, Rennebu, Budal, Selbu). I heile dette området vil uttalen vera trøsamsole. Men det er fleire solar: larvsole, likgladsole og likselsole kan bli sagt om likeglad, upåliteleg person, ein latsekk kan også vera ein latsole, og ein raring kan vera ein rarsole (i alle fall i Meldal og på Hitra) eller ein pussigsole og snorri(g)sole (begge Leksvik). I Orkdal har vi drygsole om ein skrytande, arrogant person. Ein rangsole er rang og tverr (Meldal, Budalen). Frå Verran har vi ein ovlisoli om ein ovlen, uvøren kar. Og ein vandsole er vand på maten (Rindal).

20.8.20: Artigsole

Artig (morosam) gut eller kar; spøkefugl, skøyer. Ordet er registrert berre frå Nordmøre og Sør-Trøndelag. Siste delen, ein sole, er ein raring. På eitt eller anna vis er det nok samanheng med skosolen. I spalta «Fra minnenes album» i avisa Tidens Krav er det den 27. november 2004 fortalt om den gamle kommunale kinohallen i Kristiansund før krigen. Det kunne danne seg lange køar, og ein gong kom det ein artigsole, litt på’n og stilte seg fremst i køa. «Still dæ bakerst!» vart det ropa. Han parerte med at det hadde han prøvd, men der stod det ein frå før. Ein retteleg artigsole, han der.

19.8.20: Påfynster

Påfunn, påhitt, gjerne av eit tullete slag. Av og til også om påskot, bortforklaringar. Ordet er altså ofte noko nedsettande. Arkivbelegga er spreidd over store delar av landet, frå Onsøy og Lista i sør og til Trondenes i nord, kanskje med ein viss konsentrasjon på Vestlandet. Bruka av mange forfattarar, særleg ofte finn vi det hos Arne Garborg.  Ordet finst ikkje i dei eldre samlingane (Asen og Ross), men ser likevel ut til å vera heilnorsk. Uttalen kan også vera påfønster. Her kjem eit typisk eksempel på bruken:

«Som morsdagen er også farsdagen ein amerikansk idé, mange vil kalle det eit påfynster» (Olav Bø: Høgtider og minnedagar, s. 101)

17.8.20: Velendet

Dette er matrøyra, eller «spiserøret», på eit slakta dyr. Eigentleg eit landsomfattande ord, i mange ulike former: væl(l)einne, væle, vælaren, velane, vølende, vålannje, varle, viljan, for å nemne nokre. I svenske dialektar forekjem det også. Det går tilbake på norrønt vélendi, men den vidare etymologiske samanhengen er det lite å finne om i ordbøkene.
Ein operasjon som er nemnt frå Soknedalen, er «å snu vælende». Dette har eg fått forklart som å ta ut ein liten kjøttbit i strupehovudet på eit saueslakt.
Så har vi nokre uttrykk der det skjer ei overføring til mennesket: «Å bløyt vellenne» er ein spøkefull talemåte frå Grong, om å leske strupen. Så har vi eit par frå Stjørdalen:. For det første var det ein far som skal ha sagt dette til sønnen, dei heldt på med eit arbeid: «Ta ti så vi får sjå om det e grodd-for velenne på dæ!» Og så var det ein som var sagt å vera «oppilli på velendkjøttkak». Neppe den mest næringsrike kosten!
Ein måtte knyte for velendet slik at mageinnhaldet (gorret) ikkje kom opp og skjemte ut
slaktet. Dette heitte å bett for eller knyte for velendet. Til dette brukte ein velendsnøre eller velendtråd.

14.8.20: Argstein

«Få argstein ti sæ» – få eit gnagande sinne som ein ikkje blir kvitt. Det er Arnfinn Aune frå Hitra som har meldt om dette uttrykket. Og det er alt vi til no veit om dette. Eit søk på Nasjonalbiblioteket gir tilslag på eit nummer av Dagsavisa i Trondheim, den 4. mai 1946. Her er det ein T. U. som har ei lita andakt over ein bibeltekst som handlar om «husholderne», her leiarane for menigheitene. Han skriv «Husholderne blir så ofte holdt for trangsynte, gammeldagse og til slutt en argstein som de ønsker bort».

Dagsavisa i Trondheim kom ut frå 1946 til 1954. Akkurat dette nummeret er forresten sterkt prega av den da pågåande retssaka mot Henry Rinnan.

13.8.20: Barkekul, barkkyle m fl

Av dei tradisjonelle nemningane for adamseplet (den øvste, framståande delen av strupehovudet) er dei aller fleste samansett med barke ‘strupe’. Vi har bark(e)kul, bark(e)kyl(e), bark(e)knut(e) m fl. På Innherred har det vore sagt barkkjøggel. På Austlandet finst garp eller garpe om strupe, barke, luftrøyr, og til dette har vi eit par ord for adamseple: garpeknut(e) og garpekul(e). Så er det eit par samansetningar med hals: halseple (Krødsherad) og halskule (Østfold).

Etter Det Norske Akademis ordbok (NAOB) er adamseple laga etter tysk Adamsapfel. Dette igjen er omsett frå mellomalderlatin pomum Adami, og attom dette ligg hebraisk tappuach ha adam ‘mannens eple’, eller noko tilsvarande på arabisk. Det har vore folketru om at Adam i Bibelen sette det forbodne eplet i halsen da Vårherre ropa på han.

12.8.20: Barke

Tradisjonelt ord for strupen, eller luftrøyret i halsen. Etter Norsk ordbok har dette vore vanleg over heile landet. Arkivmaterialet stadfester dette. Men i den grad det enno lever, er det nok helst om dyr, og gjerne i samband med slakting. I Trønderordboka nemner vi ein trussel «ska æ klip-over barkjinn på dæ?» (dette frå Smøla). Å skrike, skråle av barke er å skrike av full hals (Lista). Somme plassar seier dei barketak om strupetak, slik også med barkatak i færøysk.

Ordet fanst også i norrønt. T d hører vi om råskinnet Egil Skallagrimsson, som rauk på Atle den skamme, velta han i koll og beit han i barken. Etter Alf Torp er ‘spalte’ den opphavlege tydinga, og det er same rot som i verbet bora.

Barke er også brukt om eit slags tilhogging i laftehals som høver nedi innsnittet på stokken under, og som i form kan likne litt på ein barke.

Verbet barke som i «barke i hop», «barke saman», «det barkar gale i veg» kan henge saman med dette (i så fall opphavleg ‘flyge i strupen på’), men det kan også komma av barke ‘garve’ eller ‘ta borken av’.

11.8.20: Frossen (og) forfæld

«Ho va itt/ikkje frøssin ferfæld» – ho var sanneleg modig, ikkje skvetten. Dette nektande uttrykket kjenner vi (så langt) frå Ytter-Namdalen, Innherred (Sparbu) og Nordland (Fauske). Bokstavrimet må ha gjort at dette har festa seg. Det er truleg samantrekt av «frossen og forfæld», slik det også er registrert av og til. «frøssin og ferfæld» (Snåsa), «ho var ikkje frossen og forferd» (Håløygminne 1935, s. 167). Forfæld betyr skremt, forskrekka, sjokkert, stundom også overraska. Partisippform som kan vera blanda i hop av to verb: forfæle (jf. fæle ‘bli, vera redd for’) og forfære (som har samanheng med fare ‘noko som er farleg’). Forferde hører også med i selskapet. Dette er lågtysk import, som også har samanheng med fare.

7.8.20: Hunddagatroll

Hunddagatroll eller olsøkutroll er namn på vårflugelarvar. Eilert Mo fører opp dette frå Rindal, og det er dei einaste opplysningane vi har om desse orda. Dei har eit hylster (ein «bale») av saur og sand ikring seg, seier Mo. «Olsøku» er sjølsagt olsok. Og på tradisjonell rindaling heiter det «tröll» med ein spesiell ø-lyd.

5.8.20: Hundedagssild

Feitsild som kjem inn og blir fiska i hundedagane: «Hundedagssild og nypoteter var noe å slå leppene i, – sa gammelkarene» (Stjørdalens Blad 25.7.1959). Ordet ser ut til å vera brukt først og fremst i Trøndelag og på Nordmøre, pluss eit belegg frå Folldal. Uttale «honndag(g)asill», «honndåggåsill» e l. Men det heiter seg at denne silda ikkje stod seg særleg godt, og ho eigna seg derfor ikkje til salting og lagring. Ho «slepte buken», som dei sa (i Aure), og feittet satt så laust at denne silda ulna heller fort.

3.8.20: Beinkjørande

Som går rett på sak, seier meininga si rett fram utan omsyn. Det ser ut som eit nesten reint trønderord, til no belagt frå følgjande plassar: Oppdal, Rennebu, Meldal, Orkdal, Soknedal/Støren, Hemne, Sandvollan, Ogndal, Beitstad og Snåsa. I tillegg er det notert frå Tolga. «Benkjørinn» frå Singsås og «benkjøre» frå Oppdal tilsvarar i normalisert form beinkjøren, med ei litt anna form på avleiinga. Som «Dagens ord» 6.1.17 hadde vi beinsnakkande og beintalande, som betyr omtrent det same.

21.7.20: Jamslite

Slite like mykje av alle klesplagg (Norddal på Sunnmøre, belegg i setelarkivet til Norsk Ordbok): «Du må ikkje jamslite so kleda dine. Kva skal du ha til kyrkje då?». Det var vel ein regel det at ein ikkje måtte jamslite kleda sine, men live finkleda. Det blir ikkje helgaplagg når alt er jamslite.

Greitt nok det, men så var eg innom ein bokhandel i Stryn i ferien og kjøpte meg eit par humorbøker frå Nordfjord. Der står ei historie om ein smed som heldt på å kvesse ei slegge da grannen kom inn. Han brukte venstre handa til å slå med, og dette reagerte grannen på: – Eg har aldri visst at du var keivhendt?  – Nei, det er eg ikkje heller. Men eg har funne ut at det er på tide at eg bjønde å jamslilte kroppen» (Martin Lilleheim: Nordfjordglimt III, s. 44)

10.7.20: Sladot eller sladose

Dette kom opp i eit par kommentarar til gårsdagens ord, og da legg eg inn avsnittet om slike ord frå boka «Din hånstaur» (2012). Eit par heimfestingar er føydd til:

Sladot

Er ein slabbedask eller slamp (Frøya, Trondheim, Roan, Gimsøy, somme plassar på Vestlandet). Her er det fleire forgreiningar og variantar, ikkje minst sladose (Byneset, Malvik, Skaun, Rennebu, Meråker, somme plassar på Nordmøre), slodose (Frøya, Alstahaug, Nesna), slåddos (Malvik, Skogn), slodont (Oppdal), i Nord-Norge også slodot og slodokje. Og det finst enda fleire, også med tydeleg sammenblanding av anna ordstoff, som slantedant og slarredant, kanskje også slabbori (Osen). I Sunndal og Eresfjord har det fått full folkeetymologisk omforming til slodonk, særleg brukt om ein ungdom som driv dank.  Etter ein teori skal det vera omforming av soldat, brukt av marinefolk som nedsettande nemning på landmilitære. Men helst kjem det frå lågtysk sladood i uttrykk som «en lange sladood» (ein lang slamp). Enda nærare opphavet er  nederlandsk slachtdoot ‘ ein som slår død’, altså ein mordar, av slagen ‘slå’ og dood ‘død’. Dette er ganske drastisk, men ordet ser ut til å ha vorte ufarleggjort med tida. Med den vestlege og nordlege utbreiinga er det rimeleg å tru at Bergen har vore innfallsporten.

9.7.20: Slaurar i slaraffenland

Ein slaur eller slaure kjenner vi som ein lat og likesæl person, ein slabbedask. Norsk Ordbok karakteriserer det som «heller vanleg», men det har nok tyngdepunktet sitt vesta- og nordafjells.

Eit slaraffenland er eit fantasiland der folk ikkje treng å arbeide, eller for å sitere Det Norske Akademis ordbok: «hvor arbeid er en last og dovenskap en dyd, hvor stekte duer flyr i munnen på en, og pølser vokser på gjerdene». Høveleg plass å vera for slaurar, skulle ein tru. Og det kan faktisk vera ein samanheng: Slarafenland har vi importert frå tysk. Første ledd her er Schlaraffe ‘doven person’. Dette igjen går tilbake på mellomhøgtysk sluraffe. Affe er ape, og slur er i seg sjøl ein doven, lettsindig person. Ikkje heilt usannsynleg i slekt med den norske slauren i språkmateriale, og i alle fall i innhald.

8.7.20: Hesthandlarpung

Det var Roar Lynum som nemnte dette ordet i ein kommentar til «storboka» frå i går. Og ja, hesthandlarpungen er den gammaldagse, veskeforma pengepungen av skinn, med knepplås. Her er eit eksemplar frå Digitalt museum: https://digitaltmuseum.no/021028344907/pengepung

Nemninga må vel ha komme opp fordi hesthandlarane bruka slike. Elels er jo ordet kjent frå Trøndelag og Nordmøre, truleg også meir i Nord-Norge enn det innsamla materialet gjev inntrykk av. Forfattarar som Hans Hyldbakk, Edvard Hoem, Ingeborg Åsen Vatten og Inga E. Næss har hatt bruk for ordet.

Her kjem litt frå ein episode i Kvam i Nord-Trøndelag, der denne pungen kom fram: «Taksten for ei lysing den gongen va 2 daler, men som sagt: Ole Andfinsen Gudenum var ingen skitgut, så hain drog fram hesthandlarpungen sin å betalte 4 daler» («Nåkkå tå kvart frå Kvam og Følling» 1992, s. 68)

7.7.20: Storboka

«Han lyt vel finn fram storbokja», var sagt i spøk når ein skulle gjera opp for noko, gjerne ein litt større sum. Neppe så aktuelt lenger når det meste foregår med kort og vipps. Storboka om pengebok med mykje pengar i kjenner eg frå indre Nordmøre, og det finst fleire plassar i Trøndelag også. Elles er storboka eller storeboka sagt om den viktigaste boka, særleg Bibelen («det står i storboka»). I eit par eldre kjelder er det forslag om å bruke stor(e bok som avløysar for protokoll, men det førte visst aldri fram.

30.6.20: Knuppen på dasslokket

«Du er knuppen på dasslokket» – spøkefull, rosande kommentar til den som har vore flink, hjelpsam e l. Kanskje ikkje spesielt dialektalt, for det er belagt rundt ikring i store delar av Sør-Norge, og leitar ein, vil ein sikkert finne det i nord også. «Knuppen på dolokket» forekjem også. Utviding av det vanlege «du er ein knupp». Knuppen på dasslokket viser sjølsagt til handtaket.

29.6.20: Synnavinden er våt i enden

Det fekk vi sanne i går, da det milde synnaveret vi har hatt så lenge, gjekk over til regn. Ola Løkken skreiv da også på facebookgruppa for ord og uttrykk frå Meldal at «syinnavinn e blaut ti endinn». Med gammel dativ ville det vel bli «ti endam». Dette uttrykket, med blaut eller våt, er såpass vanleg at det står i allmenne ordtaksamlingar, f eks «Norsk ordspråksleksikon». Somme plassar kan det vera landvinden som er våt i enden, andre plassar sørvesten. Det er vel liknande erfaringar nesten over alt.

26.6.20: To alen av same stykke

Kjent og allmennorsk uttrykk som fortel at nokon er av same slag, eller «like i sinn og skinn», som Det Norske Akademis ordbok (NAOB) definerer det. Men her er det mange lokale utformingar, som «dæm e to æln tå såmmå stykkjy» (Innherred). Og om det er ein som blir jamført med einkvan annan, kan det bli f eks «han æ ei æln tå såmmå støkkje» (Oppdal).

Stykket er nok her tystykket, for ty vart gjerne målt i alner. Ddet viser også variantar som «ei æln tå såmmå tya» (Stjørdal), «tå såmmå klen» (Mosvik) ellere «tå såmmå stuva» (Mosvik, her med tanke på tystuven). «Det var ei alen av same serktyet i dei to»(S. Kåpvik: I havgarden, s. 20). Heimafrå Sunndalen kjenner eg «to aln tå sommo veva».

Det kan også heite «to alen av same slaget». Alf Strøm samla ord og uttrykk frå Fosnes, og hos han heiter det «to æln tå samma staven». Og det er sikkert mange fleire vriar på dette.

25.6.20: Forverken

«Maten va no bærre så ferværken». Da er det heller dårleg. «Ferværken», med variantane «ferværkens» og «ferværkent» ser ut til å vera eit typisk namdalsord, og det kjem opp på facebook-gruppa for namdalsdialekt rett som det er. Betydninga går frå lite, dårleg, tarveleg, ubetydeleg til meiningslaust, gagnlaust, verdilaust, bortkasta, til fånyttes. Vi manglar opplysningar frå Flatanger og Otterøy, ser det ut til, men til gjengjeld er det kjent frå Snåsa.

Dette kan jo sjå ut som eit tilpassa importord frå kontinentet. Men det er vanskeleg å finne eit høveleg utgangspunkt. Da er kanskje heller Arnold Dalen inne på det rette når han foreslår at det kan vera forkorta av «for verken det eine eller det andre» e.l. Det er truleg heimsmidd, altså.

24.6.20: Matåte

Åte kjenner vi vel no helst om agn, lokkemat. Men i ein del dialektar betyr det også ‘det å eta; eting’. «Det vart ikkje rart me åtåinn», kan det heite på Nordmøre når det ikkje er gjort særlege innhogg i matfatet. I begge tilfelle er det slektskap til verbet eta. Norrøn ordbok fører opp tre tydingar av hokjønnsordet áta: 1. eting (det har vi altså hatt med oss enge) 2. det som er etande; mat, føde og 3. sildestim som blir jaga av kval.

Men så kjenner eg også, frå mitt eige sunndalsmål, samansetninga matåte («mataot»), om det å eta mat. Eg har også notert dette frå Budalen. Ein skulle tru at ei slik samansetning var heilt overflødig, men ho finst no i alle fall. I og med at åte kan bety forskjellige ting, kan ein ha kjent trong for eit presiserande førsteledd likevel.

19.6.20: Mattrollet

«No sprakk det, mattrollet!» kunne mor mi seie viss nokon kom til å sleppe ein rap ved matbordet. Det var nok helst som ein litt humoristisk kommentar til små ungar som enno ikkje var fullt utlært i gode bordmanerar. Norsk Ordbok har tydeleg sørvestleg tyngdepunkt i utbreiinga av dette uttrykket, med innslag frå Telemark, Dalane, Ryfylke og eit par stader i Hordaland. Med bruken til mor mi kan vi også føye til Øksendalen, og ganske nyleg vart det også drege fram på facebookgruppa for namdalsdialekt. Kjartan Fløgstad er den einaste forfattaren eg har sett brukt det. Han har det nok med seg frå Ryfylke. Stundom kan det også bli sagt «no kom mattrollet».

«Eg høyrer mattrodlæ i magen din», heiter det i Bjerkreim, og da er det rumling i magen som er meint. Og i Modalen sa dei «no skal vi drepa mattrollet» når ein sette seg til å eta nokre ekstra bitar.

Eg har såvidt sett ordet «mattrollet» brukt i ein nyare samanheng, i litteratur om spiseforstyrrelsar.

18.6.20: Trastmaga

Mage som blir fort mett (Surnadal, Rindal): «he du trastmaga, gut?», også personen som har slik mage. I Meråker er attlagtmåggå eit utrykk for dårleg matlyst, mettheit. Dette knyter seg til attlagttarma frå Oppdal. her har det vore sagt om dei som et lite, at dei «må vårrå fødd mæ attlagttarma». Eiegentleg skal attlagttarmar vera tarmar som er ute av funksjon, tomtarmar i naut. Det heiter seg at kyrne kyrne i gammal tid kunne vera så sveltefôra at tarmane grodde att. I ei ordsamling frå Fauske er attlakktarma forklart som ein bestemt del av tarmen i husdyr, utan at det er nærare spesifisert kva.

17.6.20: Akselbrand og akslakubb

To ord for ein strange som er høveleg stor til at han kan berast på aksla. Det første (også uttalt aksle- eller akslabrand) finst i sørvest (Ryfylke, Dalane, også inn i Vest-Agder). Brand om strange eller trelurk hører også først og fremst heime i dette området (pluss Telemark); sikkert i ubroten tradisjon frå norrønt brandr stokk’. Akslakubb ser ut til å vera meir lokalt for delar av Hordaland (Voss, Bruvik). På Voss rekna dei frå gammalt 18 akslakubbar i eitt mål ved. Men har det funnest noko ord for dette i Midt-Norge?

16.6.20: Kantor

Nei, det er ikkje organisten eller kyrkjesongaren vi tenkjer på. Kantor er rett og slett ein (eldre?) uttalevariant av kontor. Etter Norsk Ordbok har denne forma vore bruka vidt ikring med spreidde forekomstar frå Østfold og Telemark i sør, via Bergen i vest og opp til Salten i nord. Det Norske Akademis ordbok siterer Hamsun, om Mack som «staar nu bare på kantoret og skriver».

Forma kantor er nok komme frå nederlandsk eller lågtysk kantoor. Det vanlege kontor skriv seg frå tysk. Bak begge desse ligg fransk comptoir, opphavleg  ‘reknebord, kjøpmannsdisk’, til compter ‘telje, rekne’. Det blir slektskap med både konto og computer.

15.6.20: Agnhald

Mothake på fiskekrok. Altså det same som hovudtydinga av agnor (10.6.). Når agnor synest ukjent ein del plassar, kan det vera nettopp fordi ein har (hatt) ordet agnhald i staden. Logisk nemning; det er jo dette som held agnet på plass. Kjent over eit vidt område, med Vestlandet, Trøndelag og Nord-Norge. Også Jämtland, og når det dessutan finst på Island og Færøyane, borgar det for høg alder. Namsskogan har ei særtyding av agnhald: stikka som agnet er festa på i ei felle.

Til slutt i dag ein liten merknad: «ångåll» er nok ikkje uttaleform av agnor, slik det har vore antyda, men av angel/ongel/ongul ‘fiskekrok.

10.6.20: Agnor

Mothake på fiskekrok helst, men også på f eks harpun og pil. Det er/har vore nokså vanleg i alle landsdelar, og finst som agnǫr i norrønt. Truleg er det samansett av agn (lokkemat, åte) og ǫr, som betyr pil. I den gamle papirutgåva av Norsk Ordbok er berre denne tydinga oppført. Men ut frå det nyare materialet som er komme inn, må vi få inn fleire. Frå Øksendalen har eg hørt gåta «Ka e det så e ytst på (g)jor’n»? Her er det snakk om gjord, eit band rundt f eks ei bøtte eller tynne, og svaret er «agnor’n». Agnoren blir her eit innhakk på enden av gjorda, for feste. I same stilen ligg jo spørsmålet «ka så e ytst på hava»? Svaret der er «bøttknappen», med ordspel på hav om (bøtte)hank. På Voss var agnor bruka om innhakk på treboltar.

Men det er meir: I Lier er det sagt at agnor betyr lykkje, slyng på ståltråd. Både frå Hølonda og Selbu er det notert om kant som blir ståande att når ein sagar eller filar eit metallstykke, og til slutt har dei det i Odal om sår hudflis ved nagl.

9.6.20: Agnpåsså

«Du held på å reste tu agnpåssån, sa mannen, han fekk kjeft av grannen». Denne talemåten står i folkeminnesamlinga «Framfor stena» av Jens Haukdal (s. 140). Denne posen med agn inneheld nok neppe lokkemat til fisk, men heller agner av korn (dekkblad og snerpe). Ein agnpåsså er nemnt som skjellsord frå Støren, og i Hemne var ein agnpåssa eit ikkje særleg djuptenkt menneske.

3.6.20: Byblommi

Gåve som ein har med heim etter ei byferd. Ordet står i den ganske ferske ordsamlinga frå Osen (2017). Denne opplysninga fyller ut eit hol i ordgeografien vår på ein interessant måte. Byblom er elles berre kjent frå langt sør på Vestlandet (Hardanger, Sunnhordland, Ryfylke). Og det er gammalt, for dei eldste ordsamlarane våre har komme borti det, frå Knud Leem og Johan Ernst Gunnerus på 1700-talet og til Ivar Aasen og Hans Ross seinare. I Nord-Norge heiter det bernblom eller bersblom (bergen(s)blom), og det var altså presangar som Bergensfararane hadde med til dei heime når dei hadde vore på sin årlege jektetur. Ei tilsvarande Lofotgåve heiter vågablom, og det er truleg til Vågan i Lofoten, og neppe Vågen i Bergen. Det er nok blom ‘blomster’ vi har for oss, i ei overført tyding som er kjent berre frå desse samansetningane.

27.5.20: Finstilt og grovstilt

Sist på april var vi borti trebokstavar og bibelbokstavar. No skal vi sjå på nokre folkelege ord for skrifttypar. Ikkje detaljert, med fontar og greier, men gjerne ei todeling mellom små, fine og store, grove typar. Det kan for eksempel bli sagt at skrifta (boka, bladet) er finstilt/finstila eller grovstilt/grovstila. Inge Krokann skriv i ein av romanane sine om ei som berre lyt legge frå seg bladet ho held på med: «nei, det er så finstilt òg, dette «Kvinnen og tiden» at». I staden for finstilit kan det også heite småstila eller småstilt, som i dette eksempelet frå Fauske: «boka e så småstilt at ho e tong å læs».  Grannstilt er også eit alternativ. Storstila eller storstilt blir det same som grovstilt. I Hallingdal har dei grovstigla og grannstigla.

26.5.20: Ikkje for aldri det

Ei sterk nekting, brukt når det er noko ein for alt i verda ikkje vil, ikkje for nokon pris: «i ha kje villa gjort det fær alder det» vil det heite på mitt farsmål. Frå målføra er dette uttrykket belagt spreidd i Sør-Norge, frå Kristiansand i sør til Trøndelag i nord, og mange forfattarar har nytta seg av det. Ein litt annan vri har vi i dette sitatet, frå ein artikkel i tidsskriftet Syn og Segn om «måssåtaking» i Lesjafjellet. Det handlar om river til å raka mosen (reinlaven): «Sume smedar var namnspurde for rivene sine, andre fekk ikkje til ei brukande rive for aldri det» (1948, s. 256)

«For aldri det» er truleg forkorta for eit lengre uttrykk, slik at noko altså er underforstått. «Eg vilde ikke missa Latinen min for aldri det var», skriv Aasmund O. Vinje (Skrifter i utval 4, s. 330).

13.5.20: Børlam

Når ein er børlam, er ein forderva i kroppen og har vanskeleg for å røre seg. Ein er stiv, støl, lemster elleer heilt maroder. Dette kan vera ein permanent tilstand (som når ein er giktbroten), eller eit resultat av hardt arbeid eller skade. Iden er vel «lamma av bører», som Einar Haugen har tenkt seg.

Ordet har ei interessant utbreiing. Det er eit kjerneområde i indre Sør-Trøndelag, med Oppdal, Orkdalen, Gauldalen og Røros, pluss bygdene rundt Trondheim (Byneset, Leinstrand, Malvik). Så er det registrert frå Nord-Østerdalen (Alval, Tynset og Folldalen) og frå Dovre i Gudbrandsdalen, og eit par innslag på indre Nordmøre,  Sunndalen og Rindalen, som ikkje så sjeldan går i lag med Trøndelag i ordforrådet. R-en kjem av og til bort, slik at uttalen blir «bølam». Ordet er brukt av forfattarar som Inge Krokann og Johan Falkberget.

Uttalevariantar er børlamma (Meldal), børlemra (Rindal) og børlennja (Byneset). Det siste skal vera særleg bruka om vondt i hoftene, medan børlam er øm og støl i musklar og ledd. Ingvald Svinsaas bruker forma børlåmmå.

Post Navigation