Moro med ord og uttrykk!

Archive for the category “Uncategorized”

Langfotakongle

 

LangotakongleEster

Ja, det er det namnet eg helst ville bruke på denne skapningen. Det er avgrensa til Nordmøre og Romsdal, og det kan også bli bruka om ei stor kongro, eller kongle, som det heiter i dette området. Og den vi ser på bildet, er vel ei kongle (kongro) eller ein edderkopp. I Leksvik og Frol vil dette vera ei langskankkongro.

Vi ser altså at slike kan bli blanda i hop med myhanken, den store myggen med svært lange føter. Også kjent som stankelbein, langbein og eit utal forskjellige namn. Det gamle namnet på den i Sunndal var nok myhenkje. Austafjells mange plassar har dei mehenkje, også mehenkjekrakk og mehenkjekraka. I Inntrøndelag og oppover i Nord-Norge finst nemningar som langskankmy eller berre langskank. Skjengelmy har vi også innafor same området. I Sørli, Nordli og Røyrvik er det langskjengelmy, og i Leirfjord og Astafjord skjengelmyskank.

At namna på forskjellige insekt kan gå litt om kvarandre og «hoppe» mellom artar, ser vi ved at den vanlege stikkemyggen heiter langskankanders i Bolsøy. I Dalane i Rogaland har myhanken vore omtala og tiltala som loje langbein, langbein loge eller langbeinloge, og i Drangedal i Telemark som hølje langbein.

Den som først og fremst har kartlagt ordgeografien for myhanken og fleire andre insekt, er Arnold Dalen, og det kan ein lesa om i festskriftet til han, s. 57-74.

Da står det att å takke Ester Kjellaug Sveen for at eg fekk bruke bildet!

Dagens ord II

3.8.20: Beinkjørande

Som går rett på sak, seier meininga si rett fram utan omsyn. Det ser ut som eit nesten reint trønderord, til no belagt frå følgjande plassar: Oppdal, Rennebu, Meldal, Orkdal, Soknedal/Støren, Hemne, Sandvollan, Ogndal, Beitstad og Snåsa. I tillegg er det notert frå Tolga. «Benkjørinn» frå Singsås og «benkjøre» frå Oppdal tilsvarar i normalisert form beinkjøren, med ei litt anna form på avleiinga. Som «Dagens ord» 6.1.17 hadde vi beinsnakkande og beintalande, som betyr omtrent det same.

21.7.20: Jamslite

Slite like mykje av alle klesplagg (Norddal på Sunnmøre, belegg i setelarkivet til Norsk Ordbok): «Du må ikkje jamslite so kleda dine. Kva skal du ha til kyrkje då?». Det var vel ein regel det at ein ikkje måtte jamslite kleda sine, men live finkleda. Det blir ikkje helgaplagg når alt er jamslite.

Greitt nok det, men så var eg innom ein bokhandel i Stryn i ferien og kjøpte meg eit par humorbøker frå Nordfjord. Der står ei historie om ein smed som heldt på å kvesse ei slegge da grannen kom inn. Han brukte venstre handa til å slå med, og dette reagerte grannen på: – Eg har aldri visst at du var keivhendt?  – Nei, det er eg ikkje heller. Men eg har funne ut at det er på tide at eg bjønde å jamslilte kroppen» (Martin Lilleheim: Nordfjordglimt III, s. 44)

10.7.20: Sladot eller sladose

Dette kom opp i eit par kommentarar til gårsdagens ord, og da legg eg inn avsnittet om slike ord frå boka «Din hånstaur» (2012). Eit par heimfestingar er føydd til:

Sladot

Er ein slabbedask eller slamp (Frøya, Trondheim, Roan, Gimsøy, somme plassar på Vestlandet). Her er det fleire forgreiningar og variantar, ikkje minst sladose (Byneset, Malvik, Skaun, Rennebu, Meråker, somme plassar på Nordmøre), slodose (Frøya, Alstahaug, Nesna), slåddos (Malvik, Skogn), slodont (Oppdal), i Nord-Norge også slodot og slodokje. Og det finst enda fleire, også med tydeleg sammenblanding av anna ordstoff, som slantedant og slarredant, kanskje også slabbori (Osen). I Sunndal og Eresfjord har det fått full folkeetymologisk omforming til slodonk, særleg brukt om ein ungdom som driv dank.  Etter ein teori skal det vera omforming av soldat, brukt av marinefolk som nedsettande nemning på landmilitære. Men helst kjem det frå lågtysk sladood i uttrykk som «en lange sladood» (ein lang slamp). Enda nærare opphavet er  nederlandsk slachtdoot ‘ ein som slår død’, altså ein mordar, av slagen ‘slå’ og dood ‘død’. Dette er ganske drastisk, men ordet ser ut til å ha vorte ufarleggjort med tida. Med den vestlege og nordlege utbreiinga er det rimeleg å tru at Bergen har vore innfallsporten.

 

9.7.20: Slaurar i slaraffenland

Ein slaur eller slaure kjenner vi som ein lat og likesæl person, ein slabbedask. Norsk Ordbok karakteriserer det som «heller vanleg», men det har nok tyngdepunktet sitt vesta- og nordafjells.

Eit slaraffenland er eit fantasiland der folk ikkje treng å arbeide, eller for å sitere Det Norske Akademis ordbok: «hvor arbeid er en last og dovenskap en dyd, hvor stekte duer flyr i munnen på en, og pølser vokser på gjerdene». Høveleg plass å vera for slaurar, skulle ein tru. Og det kan faktisk vera ein samanheng: Slarafenland har vi importert frå tysk. Første ledd her er Schlaraffe ‘doven person’. Dette igjen går tilbake på mellomhøgtysk sluraffe. Affe er ape, og slur er i seg sjøl ein doven, lettsindig person. Ikkje heilt usannsynleg i slekt med den norske slauren i språkmateriale, og i alle fall i innhald.

8.7.20: Hesthandlarpung

Det var Roar Lynum som nemnte dette ordet i ein kommentar til «storboka» frå i går. Og ja, hesthandlarpungen er den gammaldagse, veskeforma pengepungen av skinn, med knepplås. Her er eit eksemplar frå Digitalt museum: https://digitaltmuseum.no/021028344907/pengepung

Nemninga må vel ha komme opp fordi hesthandlarane bruka slike. Elels er jo ordet kjent frå Trøndelag og Nordmøre, truleg også meir i Nord-Norge enn det innsamla materialet gjev inntrykk av. Forfattarar som Hans Hyldbakk, Edvard Hoem, Ingeborg Åsen Vatten og Inga E. Næss har hatt bruk for ordet.

Her kjem litt frå ein episode i Kvam i Nord-Trøndelag, der denne pungen kom fram: «Taksten for ei lysing den gongen va 2 daler, men som sagt: Ole Andfinsen Gudenum var ingen skitgut, så hain drog fram hesthandlarpungen sin å betalte 4 daler» («Nåkkå tå kvart frå Kvam og Følling» 1992, s. 68)

7.7.20: Storboka

«Han lyt vel finn fram storbokja», var sagt i spøk når ein skulle gjera opp for noko, gjerne ein litt større sum. Neppe så aktuelt lenger når det meste foregår med kort og vipps. Storboka om pengebok med mykje pengar i kjenner eg frå indre Nordmøre, og det finst fleire plassar i Trøndelag også. Elles er storboka eller storeboka sagt om den viktigaste boka, særleg Bibelen («det står i storboka»). I eit par eldre kjelder er det forslag om å bruke stor(e bok som avløysar for protokoll, men det førte visst aldri fram.

30.6.20: Knuppen på dasslokket

«Du er knuppen på dasslokket» – spøkefull, rosande kommentar til den som har vore flink, hjelpsam e l. Kanskje ikkje spesielt dialektalt, for det er belagt rundt ikring i store delar av Sør-Norge, og leitar ein, vil ein sikkert finne det i nord også. «Knuppen på dolokket» forekjem også. Utviding av det vanlege «du er ein knupp». Knuppen på dasslokket viser sjølsagt til handtaket.

29.6.20: Synnavinden er våt i enden

Det fekk vi sanne i går, da det milde synnaveret vi har hatt så lenge, gjekk over til regn. Ola Løkken skreiv da også på facebookgruppa for ord og uttrykk frå Meldal at «syinnavinn e blaut ti endinn». Med gammel dativ ville det vel bli «ti endam». Dette uttrykket, med blaut eller våt, er såpass vanleg at det står i allmenne ordtaksamlingar, f eks «Norsk ordspråksleksikon». Somme plassar kan det vera landvinden som er våt i enden, andre plassar sørvesten. Det er vel liknande erfaringar nesten over alt.

26.6.20: To alen av same stykke

Kjent og allmennorsk uttrykk som fortel at nokon er av same slag, eller «like i sinn og skinn», som Det Norske Akademis ordbok (NAOB) definerer det. Men her er det mange lokale utformingar, som «dæm e to æln tå såmmå stykkjy» (Innherred). Og om det er ein som blir jamført med einkvan annan, kan det bli f eks «han æ ei æln tå såmmå støkkje» (Oppdal).

Stykket er nok her tystykket, for ty vart gjerne målt i alner. Ddet viser også variantar som «ei æln tå såmmå tya» (Stjørdal), «tå såmmå klen» (Mosvik) ellere «tå såmmå stuva» (Mosvik, her med tanke på tystuven). «Det var ei alen av same serktyet i dei to»(S. Kåpvik: I havgarden, s. 20). Heimafrå Sunndalen kjenner eg «to aln tå sommo veva».

Det kan også heite «to alen av same slaget». Alf Strøm samla ord og uttrykk frå Fosnes, og hos han heiter det «to æln tå samma staven». Og det er sikkert mange fleire vriar på dette.

25.6.20: Forverken

«Maten va no bærre så ferværken». Da er det heller dårleg. «Ferværken», med variantane «ferværkens» og «ferværkent» ser ut til å vera eit typisk namdalsord, og det kjem opp på facebook-gruppa for namdalsdialekt rett som det er. Betydninga går frå lite, dårleg, tarveleg, ubetydeleg til meiningslaust, gagnlaust, verdilaust, bortkasta, til fånyttes. Vi manglar opplysningar frå Flatanger og Otterøy, ser det ut til, men til gjengjeld er det kjent frå Snåsa.

Dette kan jo sjå ut som eit tilpassa importord frå kontinentet. Men det er vanskeleg å finne eit høveleg utgangspunkt. Da er kanskje heller Arnold Dalen inne på det rette når han foreslår at det kan vera forkorta av «for verken det eine eller det andre» e.l. Det er truleg heimsmidd, altså.

24.6.20: Matåte

Åte kjenner vi vel no helst om agn, lokkemat. Men i ein del dialektar betyr det også ‘det å eta; eting’. «Det vart ikkje rart me åtåinn», kan det heite på Nordmøre når det ikkje er gjort særlege innhogg i matfatet. I begge tilfelle er det slektskap til verbet eta. Norrøn ordbok fører opp tre tydingar av hokjønnsordet áta: 1. eting (det har vi altså hatt med oss enge) 2. det som er etande; mat, føde og 3. sildestim som blir jaga av kval.

Men så kjenner eg også, frå mitt eige sunndalsmål, samansetninga matåte («mataot»), om det å eta mat. Eg har også notert dette frå Budalen. Ein skulle tru at ei slik samansetning var heilt overflødig, men ho finst no i alle fall. I og med at åte kan bety forskjellige ting, kan ein ha kjent trong for eit presiserande førsteledd likevel.

19.6.20: Mattrollet

«No sprakk det, mattrollet!» kunne mor mi seie viss nokon kom til å sleppe ein rap ved matbordet. Det var nok helst som ein litt humoristisk kommentar til små ungar som enno ikkje var fullt utlært i gode bordmanerar. Norsk Ordbok har tydeleg sørvestleg tyngdepunkt i utbreiinga av dette uttrykket, med innslag frå Telemark, Dalane, Ryfylke og eit par stader i Hordaland. Med bruken til mor mi kan vi også føye til Øksendalen, og ganske nyleg vart det også drege fram på facebookgruppa for namdalsdialekt. Kjartan Fløgstad er den einaste forfattaren eg har sett brukt det. Han har det nok med seg frå Ryfylke. Stundom kan det også bli sagt «no kom mattrollet».

«Eg høyrer mattrodlæ i magen din», heiter det i Bjerkreim, og da er det rumling i magen som er meint. Og i Modalen sa dei «no skal vi drepa mattrollet» når ein sette seg til å eta nokre ekstra bitar.

Eg har såvidt sett ordet «mattrollet» brukt i ein nyare samanheng, i litteratur om spiseforstyrrelsar.

18.6.20: Trastmaga

Mage som blir fort mett (Surnadal, Rindal): «he du trastmaga, gut?», også personen som har slik mage. I Meråker er attlagtmåggå eit utrykk for dårleg matlyst, mettheit. Dette knyter seg til attlagttarma frå Oppdal. her har det vore sagt om dei som et lite, at dei «må vårrå fødd mæ attlagttarma». Eiegentleg skal attlagttarmar vera tarmar som er ute av funksjon, tomtarmar i naut. Det heiter seg at kyrne kyrne i gammal tid kunne vera så sveltefôra at tarmane grodde att. I ei ordsamling frå Fauske er attlakktarma forklart som ein bestemt del av tarmen i husdyr, utan at det er nærare spesifisert kva.

17.6.20: Akselbrand og akslakubb

To ord for ein strange som er høveleg stor til at han kan berast på aksla. Det første (også uttalt aksle- eller akslabrand) finst i sørvest (Ryfylke, Dalane, også inn i Vest-Agder). Brand om strange eller trelurk hører også først og fremst heime i dette området (pluss Telemark); sikkert i ubroten tradisjon frå norrønt brandr stokk’. Akslakubb ser ut til å vera meir lokalt for delar av Hordaland (Voss, Bruvik). På Voss rekna dei frå gammalt 18 akslakubbar i eitt mål ved. Men har det funnest noko ord for dette i Midt-Norge?

16.6.20: Kantor

Nei, det er ikkje organisten eller kyrkjesongaren vi tenkjer på. Kantor er rett og slett ein (eldre?) uttalevariant av kontor. Etter Norsk Ordbok har denne forma vore bruka vidt ikring med spreidde forekomstar frå Østfold og Telemark i sør, via Bergen i vest og opp til Salten i nord. Det Norske Akademis ordbok siterer Hamsun, om Mack som «staar nu bare på kantoret og skriver».

Forma kantor er nok komme frå nederlandsk eller lågtysk kantoor. Det vanlege kontor skriv seg frå tysk. Bak begge desse ligg fransk comptoir, opphavleg  ‘reknebord, kjøpmannsdisk’, til compter ‘telje, rekne’. Det blir slektskap med både konto og computer.

15.6.20: Agnhald

Mothake på fiskekrok. Altså det same som hovudtydinga av agnor (10.6.). Når agnor synest ukjent ein del plassar, kan det vera nettopp fordi ein har (hatt) ordet agnhald i staden. Logisk nemning; det er jo dette som held agnet på plass. Kjent over eit vidt område, med Vestlandet, Trøndelag og Nord-Norge. Også Jämtland, og når det dessutan finst på Island og Færøyane, borgar det for høg alder. Namsskogan har ei særtyding av agnhald: stikka som agnet er festa på i ei felle.

Til slutt i dag ein liten merknad: «ångåll» er nok ikkje uttaleform av agnor, slik det har vore antyda, men av angel/ongel/ongul ‘fiskekrok.

10.6.20: Agnor

Mothake på fiskekrok helst, men også på f eks harpun og pil. Det er/har vore nokså vanleg i alle landsdelar, og finst som agnǫr i norrønt. Truleg er det samansett av agn (lokkemat, åte) og ǫr, som betyr pil. I den gamle papirutgåva av Norsk Ordbok er berre denne tydinga oppført. Men ut frå det nyare materialet som er komme inn, må vi få inn fleire. Frå Øksendalen har eg hørt gåta «Ka e det så e ytst på (g)jor’n»? Her er det snakk om gjord, eit band rundt f eks ei bøtte eller tynne, og svaret er «agnor’n». Agnoren blir her eit innhakk på enden av gjorda, for feste. I same stilen ligg jo spørsmålet «ka så e ytst på hava»? Svaret der er «bøttknappen», med ordspel på hav om (bøtte)hank. På Voss var agnor bruka om innhakk på treboltar.

Men det er meir: I Lier er det sagt at agnor betyr lykkje, slyng på ståltråd. Både frå Hølonda og Selbu er det notert om kant som blir ståande att når ein sagar eller filar eit metallstykke, og til slutt har dei det i Odal om sår hudflis ved nagl.

9.6.20: Agnpåsså

«Du held på å reste tu agnpåssån, sa mannen, han fekk kjeft av grannen». Denne talemåten står i folkeminnesamlinga «Framfor stena» av Jens Haukdal (s. 140). Denne posen med agn inneheld nok neppe lokkemat til fisk, men heller agner av korn (dekkblad og snerpe). Ein agnpåsså er nemnt som skjellsord frå Støren, og i Hemne var ein agnpåssa eit ikkje særleg djuptenkt menneske.

3.6.20: Byblommi

Gåve som ein har med heim etter ei byferd. Ordet står i den ganske ferske ordsamlinga frå Osen (2017). Denne opplysninga fyller ut eit hol i ordgeografien vår på ein interessant måte. Byblom er elles berre kjent frå langt sør på Vestlandet (Hardanger, Sunnhordland, Ryfylke). Og det er gammalt, for dei eldste ordsamlarane våre har komme borti det, frå Knud Leem og Johan Ernst Gunnerus på 1700-talet og til Ivar Aasen og Hans Ross seinare. I Nord-Norge heiter det bernblom eller bersblom (bergen(s)blom), og det var altså presangar som Bergensfararane hadde med til dei heime når dei hadde vore på sin årlege jektetur. Ei tilsvarande Lofotgåve heiter vågablom, og det er truleg til Vågan i Lofoten, og neppe Vågen i Bergen. Det er nok blom ‘blomster’ vi har for oss, i ei overført tyding som er kjent berre frå desse samansetningane.

27.5.20: Finstilt og grovstilt

Sist på april var vi borti trebokstavar og bibelbokstavar. No skal vi sjå på nokre folkelege ord for skrifttypar. Ikkje detaljert, med fontar og greier, men gjerne ei todeling mellom små, fine og store, grove typar. Det kan for eksempel bli sagt at skrifta (boka, bladet) er finstilt/finstila eller grovstilt/grovstila. Inge Krokann skriv i ein av romanane sine om ei som berre lyt legge frå seg bladet ho held på med: «nei, det er så finstilt òg, dette «Kvinnen og tiden» at». I staden for finstilit kan det også heite småstila eller småstilt, som i dette eksempelet frå Fauske: «boka e så småstilt at ho e tong å læs».  Grannstilt er også eit alternativ. Storstila eller storstilt blir det same som grovstilt. I Hallingdal har dei grovstigla og grannstigla.

26.5.20: Ikkje for aldri det

Ei sterk nekting, brukt når det er noko ein for alt i verda ikkje vil, ikkje for nokon pris: «i ha kje villa gjort det fær alder det» vil det heite på mitt farsmål. Frå målføra er dette uttrykket belagt spreidd i Sør-Norge, frå Kristiansand i sør til Trøndelag i nord, og mange forfattarar har nytta seg av det. Ein litt annan vri har vi i dette sitatet, frå ein artikkel i tidsskriftet Syn og Segn om «måssåtaking» i Lesjafjellet. Det handlar om river til å raka mosen (reinlaven): «Sume smedar var namnspurde for rivene sine, andre fekk ikkje til ei brukande rive for aldri det» (1948, s. 256)

«For aldri det» er truleg forkorta for eit lengre uttrykk, slik at noko altså er underforstått. «Eg vilde ikke missa Latinen min for aldri det var», skriv Aasmund O. Vinje (Skrifter i utval 4, s. 330).

13.5.20: Børlam

Når ein er børlam, er ein forderva i kroppen og har vanskeleg for å røre seg. Ein er stiv, støl, lemster elleer heilt maroder. Dette kan vera ein permanent tilstand (som når ein er giktbroten), eller eit resultat av hardt arbeid eller skade. Iden er vel «lamma av bører», som Einar Haugen har tenkt seg.

Ordet har ei interessant utbreiing. Det er eit kjerneområde i indre Sør-Trøndelag, med Oppdal, Orkdalen, Gauldalen og Røros, pluss bygdene rundt Trondheim (Byneset, Leinstrand, Malvik). Så er det registrert frå Nord-Østerdalen (Alval, Tynset og Folldalen) og frå Dovre i Gudbrandsdalen, og eit par innslag på indre Nordmøre,  Sunndalen og Rindalen, som ikkje så sjeldan går i lag med Trøndelag i ordforrådet. R-en kjem av og til bort, slik at uttalen blir «bølam». Ordet er brukt av forfattarar som Inge Krokann og Johan Falkberget.

Uttalevariantar er børlamma (Meldal), børlemra (Rindal) og børlennja (Byneset). Det siste skal vera særleg bruka om vondt i hoftene, medan børlam er øm og støl i musklar og ledd. Ingvald Svinsaas bruker forma børlåmmå.

 

Kor er dette? Geografi og stadnamn 2

13.12.19: Hamn i Velfjord

Blogg13.12

Dette var kanskje i vanskelegaste laget. Men skulle det vera nokon som greidde det, måtte det sjølsagt bli Bjarte Øye. Bildet er frå Nevernes hamn i Velfjorden i Brønnøy kommune.

Interessant plass, med utstillingar, krigsmuseum, kunstgalleri m m: http://www.neverneshavn.no/

Ein teori om namnet kan vera at førsteleddet rett og slett viser til (bjørke)never og bjørkeskog, men det er også andre alternativ. Her er Norsk stadnamnleksikon: http://www.norskstadnamnleksikon.no/?deeplink=043f85c199fd4fb08e42d758d6b74f43

Og her er drøftinga i Norske Gaardnavne: https://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?s=n&Vise=Vise&KRYSS254740%4056491=on

Snipsild?

tangnål

Kanskje denne tangsnella (bilde frå artsdatabanken.no) er den opphavlege snipsilda?

Norsk Ordbok har ordet snipsild fått 3 tydingar: 1. «sild som er gana så mykje at det er berre att ein spiss av hovudet» (heimfesting Stjørdal); «garnsild som underkjevane er rivne av på» (Risa). 2. (liten, tunn) fisk av ymse slag, som tangnål, nebbesild, stingsild o fl. 3. «overført, nedsetjande, (serl om gjente el kvinne)  (lang, tunn), sær el ufordrageleg person. Heimfestinga her er Trøndelag, somme plassar på Nordmøre, her og der i Nor-Norge (Salten, Vesterålen, Astafjord, Alta), pluss Haram på Sunnmøre og heilt nede i Stavanger.

Eg trur nok at snilsild er opphavleg fisknamn. Men særleg tyding 3 synest eg blir noko mangelfull i det nokså tronge ordboksformatet. Her er det eg skreiv om snipsild i boka «Din hånstaur» frå 2012, i eit kapittel om fiskenemningar brukt i skjellsord:

«På tale om fisk er det uråd å komma unna ordet snipsild. Som skjellsord kan det slå temmeleg breitt, og geografisk går det langt utover dei områda som har direkte kontakt med sild og saltvatn. Uansett gjeld det kvinner som er usympatiske på ein eller annan måte, ofte kan snipsilda såleis vera prippen, nebbete eller tilgjort og jålete, fin på det. Men ho kan også vera kry og overlegen, vondskapsfull og slem, spydig og ekkel, innpåsliten, eller sur og nærtakande. Pluss mange fleire negative eigenskapar. Øystein Dolmen (her vel gjennom sitt alter ego FeskhandlerTorske) beskreiv i brev til meg i 1992 ei snipsild, eventuelt helsikes snipsild slik: «Brukes om knølate kunda som søle bort anna folks tid med mas om prisen og holdbarheten på fesken». Stundom går det på det reint fysiske, om magre og bleike kvinnemenneske. ”Di vinnsprokke snipsill” finn vi som utskjelling hos Esten Kromlær (Æ kose mæ læll, s. 32). Men er det også ein fisk? Fleire hevdar det: Det er ein simpel fiskesort som held seg i lag med silda (Rissa), garnsild som underkjevane er rivne av på (denne opplysninga også frå Rissa), lang, tynn sild (Stadsbygd) eller sild som er gana så mykje at det berre er ein spiss igjen av hovudet (Stjørdal). Ei slik sild er forøvrig også kalla tauskjerringsild (Orkdal). På tale om snipsild er den lokale dialekteksperten Arnfinn Aune (Sandstad) inne på at silda har komme til å stå for noe falskt og kanskje litt intrikat, og at bruken av sild som agnfisk kan ha verka inn på symbolikken. (Årbok for Fosen Historielag 1996, s. 120)»

Da er det berre å komma med dine meingar!

Lonke dalbotning

 

abbeyroad

Dette velkjente omslagsbildet får illustrere fenomenet i overskrifta. Å «lonke dalbotning» er i ordsamlinga frå Sømna forklart som å gå etter kvarandre. Det er laga til området Dalbotnan. Akkurat dette var nytt for meg, men det er mange uttrykk for dette. Det mest «standardnorske» er kanskje å gå i gåsegang.

Elles er jo dette brukt i den språklege nabohetsen som ser ut til å ha vore litt av ein folkesport i landet vårt. Å gå etter kvarandre på ei rekkje slik som dette har vore rekna som eit primitivt og bondsk trekk, som folk frå mindre urbane strøk avslører seg med når dei skal ta seg fram i bygatene. Stundom blir slikt forklart med at dei er vant til lite armslag heimafrå, med smale stigar der ein er nødt til å gå etter kvarandre, og så greier dei ikkje å legge av seg denne vanen når dei kjem til større forhold. I Trøndelag kan slikt heite f eks å gå selbygg, eller å gå frøyværing. Meir lokalt kan det vera snakk om å gå sondaling (Stjørdalen), gå lensvikbygg (Stadsbygda), gå hortaværing (Leka) eller ræk jårsbygg (Rennebu). På Nordmøre er det gjerne å ga bøverdaling, men også «ga imarsynding» (Tustna, Aure) og «ga veiværing» (Aure, med peik til Veiholmen). I Romsdal har det vore snakk om f,eks. å gå bjørnsunding eller å rande frening. Det er også kjent frå andre landsdelar, som å gå lustring (Gudbrandsdalen), gå sygn (Lom, Vågå), rekkje døler (Nord-Østerdalen), gå vennis (Vang i Valdres), «gao suling» (Brekke i Sogn) og gå straumværing (Bodø).

Mykje om dette er å finne i Ola Stemshaugs bok «Norske innbyggjarnemningar i overført tyding» (2002).

Fynn og finsk

finske

Her ser vi gammalt, visna gras som står att frå året før. Ein aktivitet som hørte våren til, var å brenne dette graset («brenn’ fynn, eld’ finsk). Det har også spela ei viss rolle som fôr når krøttera vart sleppte ut om våren, og det enno var lite mat å finne i marka. Vi har såleis fått ganske mange forskjellige nemningar på dette, og det er heller inga standardnemning som har peika seg ut, sjølv om fjorgras, tørrgras og gammelgras m m nok vil falle lett i munnen for mange. Vi skal sjå på nokre av orda for dette graset.

Fynn eller fynne er det vanlege ordet for dette graset på Nordmøre, mange plassar i Sør-Trøndelag, i Stjørdalen og somme plassar i Inner-Namdalen. Vidare har vi det i Østerdalen, og i Østfold som fyne. Når det så dukkar opp att i Troms (Bardu, Nordreisa), må det nok reknast som innflyttarmål sørfrå. Ofte går det inn i samansetningar som daudfynn, fjordynn og gammelfynn/gamfynn.

Fynn(e) heng nok saman med forn ‘gammal’ (jf fornminne). Gammalgraset heiter da også nettopp forne, i uttalevariantar som fonne, fodne, fønne, funne m m, først og fremst i det som gjerne blir kalla midlandsmåla. Så finn vi det att i Vossebygdene og her og der i Sogn. Forne er beint fram avleidd av forn ‘gammal’.

I det meste av Nord-Trøndelag (frårekna Stjørdalen) finn vi ordet finske, også sammansett «gammelfinsk». Det går også så vidt inn i Sør-Trøndelag (Rissa) og Nordland (Bindalen). Dette har nok ingenting med svedjebruk innført av finar å gjera, men kjem truleg av ei tenkt form *firnske, som heng saman med forn og fyrne.

Litt dystre vitnemål om det forgjengelege i naturen er nemningane daude og dauding, som er lokale for Gudbrandsdalen. Samansetninga daudelje er derimot eit typisk vestlandsord. Daudsen(n)e finst i to avgrensa område: På eine sida Sunnmøre og Romsdal, og på andre sida ganske vidt ikring i Nord-Norge. Sisteleddet meiner dei heng i hop med sine , v ‘tørke inn’.

 

 

Gjerde og jorde

 

Ein språkleg myte eg har støytt på fleire gonger i Trøndelag, og gjerne i samband med namnespørsmål. Det gjeld orda jorde og gjerde.

Forvirringa her botnar truleg i at austlandsordet jorde om eit stykke dyrkamark (innmark) har spreid seg og blir oppfatta som det ”normalnorske”. På våre kantar har vi eigentleg ordet gjerde (eit jære, jalejer’) om dette. Vi har samansetningar som heimgjerde og inngjerde, og ikkje minst temmeleg mange stadnamn på –gjerdet, både på gardsbruk og på enkelte jordstykke. Akkurat same ordet har dei i Trøndelag, men det kan vera uttala på fleire forskjellige måtar. Formene med a-vokal (jale, jare) viser ei velkjent lydutvikling i eit ganske stort område i Trøndelag. Jamfør at dei også kan seie vala om verda.

Ordet gjerde er avleidd av gard, og det blir da opphavleg eit jordstykke som er inngjerdt med gard. Verbet å gjerde hører sjølsagt til same slekta.

Dette blir eit anna system enn det vi har i norsk standardmål bygd på austlandsk. Der er jorde altså jordstykket, og gjerde er stengselet rundt. Dette stengselet heiter mange plassar utgard – vel eigentleg garden (gjerdet) mellom innmark og utmark. Gard i den gamle betydningen ’gjerde’ har vi i f. eks. gardvånd (gjerdefang) og adjektivet gardhard, bruka om krøtter som er slemme til å hoppe (ut)gardar.

Det ser ut til å vera ei vanleg og naturleg utvikling at ord går over frå å bety stengsel eller gjerde til det som er innafor stengselet. Det har skjedd med gard, og på våre kantar har det gått likeeins med gjerde. På same viset er det med hage. Dette var opphavleg stengselet rundt hagen, og er i slekt med ord som hegn og å hegne.

Men ein del trønderar ser altså ut til å meine at deira ord jære, jæle, jale o l er uttalevariantar av jorde. Kanskje trur somme nordmøringar det same om eit jer’. Men dette er å snu ting på hovudet. For jorde har truleg komme opp i austlandsk, helst ein gong i seinmiddelalderen, som ei samanblanding av gjerde og jord. Skrivemåtar som giorde i gamle dokument ser ut til å avspegle dette.

Åfyllfat

storetar

Ja, det er spalteredaktøren når han får is. I Norsk Ordbok definert som «umetteleg slukhals; glupsk person». Og det stemmer bra, for vi har å gjera med eit menneske som er heilt utan magemål. I same ordboka finn vi det forresten under to oppslag, både ovfyllfat og ufyllefat. Eg trur det er vanskeleg å skilje desse frå kvarandre, for første stavinga (prefikset) kan ha hoppa litt rundt og vorte omtolka. Om vi slår desse saman, får vi ei utbreiing med Nord-Østerdalen, Gudbrandsdalen, Møre og Romsdal, Trøndelag, Nordland og Troms. Eldste belegga er frå 1700-talet; ei ordsamling frå Hedmarka 1743 og Edvard Storms samling frå Gudbrandsdalen 1769.

Her er først eit par eksempel på bruken: «På kjøkenet var det to andblesne kjellå som hadde det annsamt der dei etla-til dure åt mangt eit åfyllfat» (avisa Driva 3.8.2001, med målføregrunnlag frå Åsskard på Nordmøre) – her skal det altså stellast mat til forventa storetarar. Og dette: «de før opp alle ungene sine til ufyllfat» (Magnhild Haalke: kaja Augusta, s. 124).

Ordet/orda har nokre andre tydingar som rimeleg greitt lar seg forklare ut frå den opphavlege. Det kan bli brukt om ein person som drikk mykje, om ein stor, kraftig person (det blir jo ein storetar gjerne), om ein urimeleg, utakknemleg person, og ein person som ødslar.

Med normeringa ov- tenkjer ein seg at første delen er det forsterkande ov- som i ovgild, ovstor etc. Ganske mange plassar er første stavinga uttalt o- eller u-, med (tilsynelatande) nektingsprefiks, som i ufin, utett etc. Og dei gamle ordboksskrivarane Ivar Aasen og Hans Ross fann det begge to brukt om eit umåteleg stort fat eller kjerald. Det ser vi også frå somme plassar i nyare materiale, f eks Oppdal, der «ofyllfat» kan bety ein unødig stor ting, for eksempel eit skåp eller ei kiste. Ottar Aas frå Inderøya, som har «ufyllfat» om ei ødsel kone, tolkar det som eit fat som ikkje lar seg fylle.

På Nordmøre blir ordet gjerne uttala åfyllfat. Her har Hans Hyldbakk ein teori om at åfyllfatet var ein mjølkestamp med surmjølk, som dei fylte på att med ferskare mjølk etter kvart som det minka. Slik heldt dei surmjølka levande i lang tid. Det skal etter han altså eigentleg vera «påfyll-fat», med den gamle preposisjonen å istf. på. Han brukar det også slik i dette sitatet: «så laga dei tettskjør og slo mjølk i åfyllfat» (avisa Driva 12.5.1974). Og i Jul på Nordmøre 1976 (s. 19) ordlegg han seg slik: «For meg høyrer holmane og røslyngheiane ungdomstida til, og det er noko heilt anna enn det tunge trasket som du må trø mellom trygdekassa og åfyllfatet i ditt alderdoms fengsel». Det ser ikkje ut til at Hyldbakk har fått særleg støtte i dette, og han kan kanskje ha blanda saman med åfall ‘fløyte, rømme på eit mjølkkjerald’ og åfallringje ‘ringje, kolle med åfall’. Men eg har ei svak formeining om at eg i mine gutedagar på Nordmøre kan ha hørt ordet åfyll om det ein fyller oppi eit kar, ein kumme eller liknande.

Uttalen er av og til med -full- inni (ofullfat, åfullfat). Andre uttalevariantar å merke seg er åfyllsfat (Halsa), åfillsfat (Eide) og ofyssfat (Hemne).

Minestreng

skyttartrad

Vi siterer frå leiaren i bladet Pondus nr. 10/2016: «Fetteren min Nils og jeg bygde en telegraflinje av sprengtråd, eller minestreng, som det heter i Bergen. Denne gikk de 30 meterne mellom husene våre og fikk telegrafen til  å fungere helt utmerket». Dette var gjort etter inspirasjon frå Hakkespettboka. Minestreng er visst ikkje registrert i ordbøker eller arkiv, men det er nokre Google-belegg på det. Ei slangprega omforming minik finst visst også.

21.10.13 hadde vi eit innlegg om dette, med bildet som er vist over. Det kom da inn svært mange ord for sprengtråd, men ikkje akkurat minestreng. Les her, og sjå spesielt på oppsummeringa av kommentarane: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2013/10/21/skyttaertrad/#comments

Skremmande lykkedyr

Edderkopp

Mange har frykt i seg for slike som denne, men dei som finst hos oss, er heilt ufarlege for folk. La oss sjå litt på namna på desse skapningane.

Ein stor slump av dei kan sjåast som variantar eller omlagingar av kongro: Kongero somme plassar, kangro (Innherred og Helgeland), kongrove (Nord-Østerdalen og Gudbrandsdalen), kingel (mange stader på Austlandet, med samansetninga kingelmor i Sør-Østerdalen og Solør). I Møre og Romsdal har det vorte til kongle, og likeeins i Namdalen og somme plassar i Nord-Norge. Oppdal er visst aleine om forma kångåll. Alle desse har bakgrunn i norrønt kongurvafa eller kongulvafa, der førsteleddet er til ei rot kank- ’dreie, spinne’. Kank om vriding, brank på tråd eller reip er ein slektning. Sisteleddet -vafa heng saman med vev.

Dermed kjem vi over til ei anna stor gruppe namn syner til nettet som kongroa spinn: Vevkjerring, spinnarkjerring og spinnekjerring er kanskje dei mest vanlege, men det finst også andre, som spinnargro (Vesterålen) og vevkjette, som Hans Ross skreiv opp frå Øvrebø i Vest-Agder. I boka ”Destillert tyleskap” (s. 44) står ei artig historie frå Sogn: I Balestrand var det ei mor med ein liten gutunge. Ungen gjekk dagleg på jakt etter små krek, som vevkjerringar og fluger. I grenda budde ei kjerring frå Vik, ei lita, tjukk og rund ei. Ho kom stundom innom. Det gjorde det ikkje lettare for ungen, som skulle halde greie på nye ord. Ein føremiddag kom guten rennande inn til mor si og ropte: – Da e ei vikakjerring ute pao troppi! – Du faor be ho inn du dao! – Nei, da e for seint da no. Eg slo ho i hel med hammaren!

Dessutan finst det fleire andre, heilt lokale namn, som krekse (Masfjorden) og kråkjerring (Gloppen).

Edderkopp har vi fått inn frå dansk, i dansk form. Edder er same ord som eiter og syner til gifta som kongroa bedøver byttet med, medan kopp går på den oppsvulma fasongen.

Det finst veldig mange artar av kongro, også her i Norge. Nokre namn viser til den store, runde bakkroppen, vel helst på  korskongroa: ballkongro (Hitra), kulkongro (Orkdal) og påssåkongro (Ålen).

Kongroa er rekna som eit lykkedyr, og i Oppdal er løkk-kångåll kongro som sitt på molte og syg safta frå den. Det skal bety lykke om ein let vera å drepa ei slik ei. ”På fennom lykke-kongrova kræk”, skriv diktaren Ragnar Solberg (Isgud, s. 234).

Til slutt eit litt spesielt kongroslag: Ei pråttåkongro er ein som har det med å pråttå (fingre, klå, tafse) på jentene! Ordet er frå Ålen.

 

 

 

 

 

 

Post Navigation