Moro med ord og uttrykk!

Som fluggu svart

Flue

Fluga, eller flua, er ein grei skapning etymologisk sett. Flugene flyg og svirrar, og ordet er avleidd av nettopp verbet å flyge. Fluga er altså den som flyg. Dei to rettskrivingsformene i norsk er alt nemnt, og vi kan jamføre dei med svensk (og norrønt) fluga og dansk flue. Engelsk fly og tysk Fliege står i avlydsforhold til vårt fluge, men er jo nær i slekt.

I eit slikt ord, med opphavleg kort rotstaving, blir det mange dialektformer etter kor vokalane har utjamna seg. Såleis finn vi flu, flua, på ytre Nordmøre fluå, i Hemnebygdene fluo, og elles t.d. floge, flogå, flåggå, i Inner-Namdalen floggo, og på indre Nordmøre fløg(g)u. Imange stader i austlege strøk både sønnafjells og i Trøndelag rår den velkjente forma fluggu grunnen.

Det vil føre for langt i denne omgangen å komma inn på alle dialektnamna for forskjellige flugesortar. Men ein del talemåtar kan vi ta med oss. Vi kan slå to fluger i ein smekk, medan somme ikkje gjer ei fluge fortred. Det går også an å få ei fluge inni hovudet – ein fiks idé. Her er eit par visomsord frå Ivar Aasens ”Norske Ordsprog”: ”svoltna flugor stinga sårt”, og ”fluga flyg so lenge om ljoset, at ho brenner vengjerne av seg”. ”Som fluggu svart” er eit gammalt uttrykk frå Tydal om tett med folk – ”stinn brakke” vil det vel heite i dag. Det er vel samanlikna med ein fluastabbe – ein stor sverm fluger, t.d. på eit kadaver (Hitra).

Å flå flugefoten vil oftast seie å vera særs småleg, gniaraktig. Men i Vikna er å flå fluaføter å drive på med smått, pirkete arbeid. ”Fluggu fes” (Rennebu) er brukt for å sette på plass nokon som yppar seg utan å ha særleg grunnlag for det.

Det er jo vår, men innimellom slår vinteren tilbake, og da kan kvitfluga melde seg igjen. Ein metafor for snø, eller snøfiller, som etter materialet å dømme hører heime først og fremst på Vestlandet. ”Kvitfluå dansa”, sa dei i Halsa om tett snøfokk. På Hitra har eg hørt det uttrykt slik: ”Det for nå kvit flua og flaug”. Og ”ei fluggu gjer ingen såmmår”, veit trønderane.

Eit par varsel knytt til fluga kan vi ta med: Når fluga er amper og vil inn i ansiktet på folk, blir det regn (Hemne), er ho svart og blank, blir det regn neste dag (Meldal), og dersom det er mykje fluge som sommaren, blir vinteren kald (Elverum).

Vi avsluttar i det muntre lunet med ei flugehistorie (som rett nok endte tragisk for fluga): Tre fektarar satt og skrytte etter OL og prøvde å overgå kvarandre. Ein amerikaner, ein russer og ein franskmann. Russeren kasta eit eple opp i lufta, drog sabelen, reinska eplet, skar kjernehuset frå  og delte eplet i fleire store delar som datt på golvet. Amerikanaren kasta ei fyrstikkeske over hovudet, drog sabelen og skar av svovelet på alle stikkene, som la seg i eit fint mønster på golvet ved sida av eska, som også var delt sund på ein flott måte.

No såg begge triumferande på franskmannen, som hadde vore roleg. Men no tok han til å sjå etter ei fluge som svirra rundt i rommet. Med ei lynsnar rørsle snappa han fluga og såg på dei andre. Så sleppte han fluga laus att, drog sabelen og fekta voldsomt i lufta etter henne. Så stakk han sabelen roleg tilbake i hylsteret og såg smilande på dei to andre.

– Men det er da ingen ting. Fluga er da stadig der. – Ja, sa franskmannen overlegent. Det er ho. Men ”det”  kan ho ikkje meir!

Snøplogbarm og vegbraut

Brøytekant

Vinterstemning, og vegen er fint brøytt. Men kva seier vi om denne snøkanten på sida av ein brøytt veg? La oss sjå litt på det no i vintersesongen. Ordforrådet for dette er nok best kartlagt i Trøndelag, der det har vore spurt spesielt etter det, og det vil nok dette innlegget bera ganske sterkt preg av. Nord-Norge er dårlegast dekt.

Det mest vanlege ordet er truleg brøytekant, men snøplogkant er også registrert frå fleire landsdelar. I Trøndelag (særleg austlege delar) og Nord-Østerdalen er det samansetningar med barm som rår grunnen, først og fremst snøbarm og snøplogbarm. Det første ordet har avstikkarar i Surnadal og Astafjord. Somme stader uttalar dei det ”bærm”. Og barm betyr rett og slett kant. Plogbarm er registrert frå Glåmos og Meråker, og brøytbarm frå Beitstad. Snøsparm (Malvik, Skatval) er uklart når det gjeld sisteleddet.

Ei ganske sjølgjeven samansetning er plogkant, men den er registrert berre frå tre plassar: Tingvoll, Øksendal og Røyrvik.

Austafjells finn vi noen samansetningar med braut: Snøbraut er notert mange stader på det sentrale Austlandet, med utlauparar i Valle og Sunnylven. Hans Ross fører opp snøplogbraut frå Follo i si ordbok frå 1895. I Nissedal i Telemark kan dei seie vegbraut.

I Innherredsbygdene er det eit par samansetningar med skavl: brøytskavl (Røra, Ogndal) og snøplogskavl (Frol).

Trom/trum betyr også kant, og i Hol i Hallingdal kan dette brukast spesifikt om brøytekant, også samansett snøplogtrom.

Til slutt eit par-tre enkeltbelegg: snøbraudd (-brodd) frå Hof i Solør, snøplogbradd frå Valdres, og veigkarm frå Overhalla.

Og så minner vi om historia om festen der folk hadde stukke det medbrakte flaskefôret sitt inn i brøytekanten, og lensmannsbetjenten som var så grei å rope varsku inn i lokalet om at brøytebilen var på veg. Slik fekk festdeltakarane sjansen til å ut og berge dei dyrebare varene …

 

Surbjørk eller rupp?

Hol bjørkestubbe

Bjørk i bortimot siste stadium her. Bildet brukt for å illustrere ordet surbjørk, som vil seie gammal, roten bjørk (på rot). Ordet er innsendt frå Glåmos, Brekken og Nesna, men kan sikkert brukast fleire plassar. Sur betyr altså litt anna enn i «sur ved», som helst er gjennområ, tung ved.

Ein litt annan vri har Ola Ljødal i si fine ordsamling frå Eidsvoll. Der forklarer han «sur bjørk» som «bjørke-emne som har ligget ute og blitt halvmorken og slik at virket har fått et mønster av tynne, svarte gårer – mye brukt til tredreiing».

Det er neppe håp om slik bruk for den vi ser på bildet! Den må helst karakteriserast som ein retteleg rupp (ropp). Og det er vel denne vi finn att i skjellsord som latropp og tverr-ropp.

 

 

 

2015 in review

The WordPress.com stats helper monkeys prepared a 2015 annual report for this blog.

Here’s an excerpt:

The concert hall at the Sydney Opera House holds 2,700 people. This blog was viewed about 49,000 times in 2015. If it were a concert at Sydney Opera House, it would take about 18 sold-out performances for that many people to see it.

Click here to see the complete report.

Kjuke, kokkelur og barhane

Grankongle

Denne «gjenstanden» er vel kjent for dei fleste. Ei grankongle, greitt nok, men denne har mange dialektnamn. For å halde oss til standardspråk først, så er det gjerne grankongle og furukongle, men med barkongle som overbegrepet.

Så til dialektane: Vi kan starte i Trøndelag, der det svært ofte er tale om barkjuke, og da gjerne, men ikkje alltid, om grankongle. Ordet barkjuke går inn på nordmørsk territorium i Rindal. Ein variant barkjugle møter vi i Namdalen og på Helgeland. Usamansett kjuke hører til på Nordvestlandet i denne tydinga, ser det ut til (Fjordane, Sunnmøre og inn i Romsdal).

Mange av namna skriv seg truleg frå barns leik med kongler. Ungane har stukke inn små pinnar eller fyrstikker i konglene og hatt dei til buskap. Dette er nok bakgrunnen for barsau (Gudbrandsdalen, Nord-Østerdalen, Nordmøre, Sør-Trøndelag), tallsau (Rørosdistriktet og Ålen), gransau (Røros) og konglesau (Fron, Øyer). Det same gjeld vel tuppe og bartuppe fleire stader i Austlandsdalane, og (bar)tippe i Selbu. Tuppul i Tolga og Os er å rekne for ei utviding av tuppe.

På Nordmøre og i Meldal finst barhane, somme plassar også barhøne, og i Leirfjord på Helgeland granhøne.

I sørlege strøk (som Agder og Telemark) heiter barkongla gjerne kokul, kokle o.l., i ymse variantar.

Kokkelur eller kukkelur er namn på barkongle fleire stader på Vestlandet og i Nordland. Ute på kysten var kokkelur også utnamn på folk frå Rana (grankokkelur, ranværingskokkelur, også ranværingsbarhane). Noko tilsvarande har ein på Nordmøre, der ein hadde «barhurra» som utnamn på dei som kom innafrå fjordane for å delta i torskefisket. Desse svara med å kalle motparten for «skjærapå». Barhurre har truleg vore eit namn på barkongle.

Etter alt dette seriøse får vi runde av med eit par artigstubbar. Først om ein som hadde med seg ei kjempestor grankongle frå Amerika heim til Hegra. Ein hegrasbygg vart storleg imonert, men samtidig litt betenkt: – Koss kan ikongen vårrå da, tru?

Ein musikkinstruktør i Østfold hadde tendens til å snakke i bilde for å få fram det han ville. Ein kveld var dei komme til eit parti der musikarane omtrent ikkje skulle vera nær instrumenta – det skulle lyde så mjukt, så mjukt. – Tenk dår atte de er utte i skauen, guttær, sa han, – tenk dår suset gjennom grantoppæne – sånn ske de låte. Dei prøvde, men dirigenten braut brått av og sa: – Åsdan ere de spellær, æ guttær. De river jo ner konglæne, de jo. (Knut Roen: Østfoldhistorier, s. 57)

 

 

Ingeniøren

Bevermerke

Ingen tvil om kven som har vore på ferde her! Beveren, den største gnagaren vår, kjent for dei imponerande demningane og hyttene sine. Ein gong i tida var beveren vanleg over store delar av landet, men ved århundreskiftet 1900 fanst han berre i nokre få vassdrag i Agder og Telemark. Han var utsett for hardt jakttrykk, kanskje først og fremst på grunn av pelsen. Seinare har beveren tatt seg opp att og er i ekspansjon.

Sjølve ordet bever er lån frå lågtysk, eventuelt nederlandsk. I norrønt heitte han bjórr, og det lever opp mot våre dagar i ein del målføre, somme stader også i forma bjør, og i Selbu med variantforma bør.  Bjor går att som ledd i mange stadnamn, som Bjordal, Bjoreio og Bjorli, og med forma Bjør- i mange namn, f eks Bjøråa både i Stor-Elvdal og Foldereid. Dette tyder bokstavleg talt ’beverelva’. Ei eldre form *Bifr finn vi i leddet Bøver-: Bøvra/Bøvre er dermed også ’beverelva’, og Bøverdalen har namn etter elva. Lydutviklinga blir det vel litt vidløftig å gå inn på, men i Bifr ser vi tydelegare samanhengen med det kontinentale bever. Jamfør også engelsk beaver og høgtysk Biber. Til same rota som adjektivet brun. Alle namna med bjor-/bjør- viser kor vidt beveren har vore utbreidd i eldre tid.

Ei austleg (svensk) form er bjur. Namn med denne forma finst også i Nore, f eks Bjurbekken i Hemnes. Slektsnamnet Bjurstrøm (som hos Atle i Dagsrevyen, og tidlegare statsråd og nyutnemnt likestillingsombod Hanne) kjem frå svensk.

Ivar Aasen noterte bjorgard om beverhytte i Telemark og bjørhus om det same i Østerdalen. Hans Ross fører opp bjorhus frå Vest-Agder (i nyare materiale har vi det også frå Vegårshei i Aust-Agder). Restar etter beverhytta var nemnt bjørtomt eller bjørtuft. Dammen var i Vest-Agder kalla bjorstem (Ross). I Østerdalsbygdene fanga dei beveren med eit slag spyd eller harpun kalla bjør-kvette.

I Ångermanland i Sverige kalla dei første frostnatta for «bävervila». Da trudde dei at beveren tok kvilepause i hytta si. Tabuforestillingar mot å nemne ordet frost direkte spela nok også inn. I svenske målføre finst også bjurtänd (bevertennt) – om hest som har glipe mellom tennene.

Katolikkane kunne rekne beveren som fisk på grunn av tilhaldet i vatn, og dermed var kjøtet akseptabel fastemat.

I nyare slang har vi bever og glefsebever som namn på det kvinnelege kjønnsorganet. Beverhale er eit slanguttrykk for kvinnebryst, og beverbleie for snus.

Til slutt må vi nemne stoffet bevergjel eller bøvergjel. Dette er eit sterkt luktande stoff frå kjertlane rundt kjønnsopninga til beveren, brukt i folkemedisin på ymse vis. Dette var nok vanskeleg å få tak i, for overført er det brukt om nettopp noko som er mangelvare, umogeleg å få tak i eller oppnå. «Ærleheit e no vel bøvergjell no for tida», lyder eit hjartesukk frå Orkdal.

 

 

 

 

 

Maurtuve

Vintertom maurtuve

Lite aktivitet i maurtuva om vinteren, men det går an å skrive om det for det. Språkleg er jo dette ganske gjennomsiktig, og det er lite dialektvariasjon. Einast at det finst former med bindevokal: mauretu(v)e sønnafjells fleire plassar, møratue i Østfold og mauratu(v)a på det sentrale Vestlandet.
Så blir det sjølsagt litt lengre samansetningar der ein presiserer maurslaget nærare: pissmaurtuve, migmaurtuve, eitermaurtuve, på Nordmøre også pissmigmaurtuve.
Tuvebyggande maur heiter i Eide på Nordmøre ”tuåmimær” (tuvemigemaur).

Interessant er det også at Jämtland har same ordet som i norsk – maurtuve, i motsetning til det rikssvenske myrstack.
På islandsk heiter det mauraþúfa. Dermed har vi vel hatt ordet i norrønt også, sjøl om det ikkje er direkte belagt.

Så finn vi ei samansetning maurtubbe i Hallingdal, med utlauparar til Nordre Land og Årdal i Sogn. Tubbe går vidare både i det austafjellske og på det sentrale Vestlandet. Avleidd av eller nylaging til tuve.

”Det åddå (kryr) som ti ei maurtuv” er ein gammal talemåte frå Stjørdalen.

Maurtuver har vore nytta i folkemedisinen. Mot gikt kunne ein koke maurtuver og dampe seg inn med det. Avkok av maurtuver, også kalla maurbad, kunne bli brukt bl a mot engelsk sjuke (rakitt). Denne sjukdommen var elles kalla maurvalk i Lom.

Frå Elverum heitte det at ein ikkje skulle runere (øydelegge) maurtuvene, for da ville ein bli husvill sjøl også.

Maursand eller maursandtuver er små haugar av sand eller tørr jord der det helt til ymse slag maur. I Suldal er desse kalla maurpligg. Ein type små svart maur som bygger slike tuver blir stundom nemnt sandmaur (Orkdal, Stjørdalsbygdene, Verdal). Dette var lite populært blant slåttekarar, for ljåen vart utskjemt av sanden når dei skar gjennom desse tuvene.

Vi avsluttar med ein påstand frå aviskåsøren Mary Lilleløkken i Rindal (avisa Driva): Før i tida såg ein på mymaurtuvån kva som var sør. No kan ein sjå på parabolantennene kvar sør er.

Sjå om maur også i hovudinnlegget 24.4.14: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2014/04/24/

Gåseplog

Gåseplog

Det er den tida trekkfuglane forlet oss, og mange av dei flyg i formasjon. Enten det er i plog, som her, eller i rad. Namna på dette er da også gjerne noko med plog eller reip. Er det gåsa som er på trekk, heiter det ofte gåseplog, men i Valdres gåsereip. Eg har hørt ymt om at det også kan kallast snøplog, men det er ikkje stadfesta.
Gaglereip er ei nemning som hører til austafjells (Oppland, Buskerud, Telemark). Gagl er eit gammalt ord for villgås. Det fanst alt i norrønt og er truleg lydhermande. «Gakkelrep» (Hølonda) må vera ei omforming av dette.
Lokalt på Innherred (Verdal, Sparbu) er skavl («skavvel»): Gåsskavvel og andskavvel.
Den fuglen som flyg i spissen i gåsetrekket, er gaglefuten («gøvvelfut» – Toten). I Tinn er dette også brukt om folk som har flytta nordover.
Karl Braset, Sparbu, noterer varfugl («varfauggel») om gåsa som flyg fremst i trekket. Han seier dette også er brukt om fugl som varslar andre om fare, f eks om rev og hare som nærmar seg. Varfuglen varslar også kattugla om dagen, når ho ser dårleg. Og endeleg er varfuglen sagt også om den ærfuglen som ligg fremst i flokken på sjøen.

Det går fleire vitsar om fuglar som flyg i formasjon under trekket. Eit individ som låg eit stykke bak i «plogen» skal ha sagt til «sidefuglen»: – Korfor er det alltid ho Anna som flyg fremst? På dette er det to svar: 1. Fordi ho har kartet. 2. Fordi ho har den lekraste stjerten…

Teill

Hørkelgadd

Dette bildet (ved TEJ) får illustrere ordet vi skal ta for oss i dette innlegget.

I Trøndelag har vi nemleg det interessante ordet ei tell’, om eit enkelttre, (yngre eller mindre tre, vil vel somme avgrense det til) helst av gran eller furu (altså bartre), grantell og forrotell eller furrutell. I leksvikmålet noterer Laurits Killingbergtrø at tell uspesifisert helst er grantre, for å få fram at det gjeld furu, må ein seie furrutell. Det er altså ikkje artsnamn: ”hogg ned ei tell” kan det bli sagt, utan å spesifisere treslaget. Stundom er det utvida også til andre tre, slik at vi kan få bjørktell, øldertell, rogntell, og i ekstreme tilfelle til og med æppeltell (men den er det kanskje ikkje så mange som vil godta). Juletre kan bli kalla jultell eller jultretell. Eit par informantar frå Meldal vil faktisk legge noko negativt i ordet ei tell: ”halvtørt, rauvedt, strante tufstre som er for lite til tømmer – oss sett att nå telljo» skriv den eine. Den andre karakteriserer derimot tella slik: ”stort, rotkviståt, jurkviståt tånnårtre som ingen sagmester sett pris på”. I Årbok for Inderøy 2001 er det gjengitt ei historie om første gongen det var offentleg juletrefest der i området. Dette var rundt 1865. Det levde to brør på den tida som var kjent som artigkailla og replikkunstnarar, og dei var møtt opp. Den nybakte læraren hadde fått ordna med juletre, og oppi det hadde han hengt nokre papirlappar som han hadde skrive ting på (skriftstad, truleg, eller kanskje andre visdomsord). Så tok han ned ein av lappane: – Nu skal vi høre hva juletreet har å si til oss. – Ja no ska du hør når råteilla bynne å snakk, sa ein av spissburane. Det var visst vanskeleg å få tilbake høgtidstemninga etter den! Ordet telle går også inn på Helgeland i tillegg til Trøndelag. Telle er sjølsagt i slekt med det svenske tall, som betyr furu (og som er brukt om furu somme stader i grensetraktene, som Røros og Lierne). Islandsk har þella. På Nordmøre seier ein toll(e) om furu.

Åt ryphø’n

Rype

Vi resirkulerer eit bilde frå hovudinnlegget 17.1.2014 for å markere at det snart er tid for rypejakt, men samtidig at mange fjellstyre har bestemt seg for å kutte denne jakta i år på grunn av låge bestandar.
Dermed blir det vel mange som ikkje kjem seg «åt ryphø’n», slik dei hadde tenkt. Og her kjem hovudformålet med dette innlegget: å dra fram ein lokal talemåte frå Sunndal. Eg skriv bevisst «åt ryphø’n» (dativ) med liten r, for det er ikkje noko bestemt fjell som heiter Ryphøa. Uttrykket betyr rypefjellet, rypeterrenget heilt allment.Når ein skal ”åt ryphø’n”, skal ein altså rett og slett til fjells på rypejakt.

Det finst eit par andre slike «høer». Oppdalsforfattaren Ola Setrom ordlegg seg slik ein stad: ”Det er ofte hardt for meg å få sova natta før eg skal i reinshøa første dagen om hausten” (opphavleg i avisa ”Nordmøringen” 6.3.1941). Vi har ikkje å gjera med eit fjellnamn Reinshøa, det er derimot lendet der reinsjakta går for seg. Setrom er medviten om dette og nyttar liten bokstav, som vi ser. Uttrykket er elles ikkje registrert i det elles så godt leksikalsk dokumenterte oppdalsmålet, og heller ikkje i andre kjelder. Men det er heilt parallelt til dømet frå Sunndal

Og i Nord-Gudbrandsdalen og Folldalen var det ei fast, årviss onn å fara «åt måsåhø’n» eller «åt måsåhøom» til fjells for å sanke reinsmose, eller reinlav som det offisielt heiter, til fôr. Og igjen – dette er ingen bestemt stad som heiter Måsåhøa, men mosefjellet, området der ein sankar mose, reint allment.

Parallellar finst bl.a. i dei trønderske uttrykka med -haugen eller -haugan, sjå t.d. bærhaugen som «Dagens ord» 9.8.13 og langhaugan i same spalte 24.8. i år.

Post Navigation