Moro med ord og uttrykk!

Ingeniøren

Bevermerke

Ingen tvil om kven som har vore på ferde her! Beveren, den største gnagaren vår, kjent for dei imponerande demningane og hyttene sine. Ein gong i tida var beveren vanleg over store delar av landet, men ved århundreskiftet 1900 fanst han berre i nokre få vassdrag i Agder og Telemark. Han var utsett for hardt jakttrykk, kanskje først og fremst på grunn av pelsen. Seinare har beveren tatt seg opp att og er i ekspansjon.

Sjølve ordet bever er lån frå lågtysk, eventuelt nederlandsk. I norrønt heitte han bjórr, og det lever opp mot våre dagar i ein del målføre, somme stader også i forma bjør, og i Selbu med variantforma bør.  Bjor går att som ledd i mange stadnamn, som Bjordal, Bjoreio og Bjorli, og med forma Bjør- i mange namn, f eks Bjøråa både i Stor-Elvdal og Foldereid. Dette tyder bokstavleg talt ’beverelva’. Ei eldre form *Bifr finn vi i leddet Bøver-: Bøvra/Bøvre er dermed også ’beverelva’, og Bøverdalen har namn etter elva. Lydutviklinga blir det vel litt vidløftig å gå inn på, men i Bifr ser vi tydelegare samanhengen med det kontinentale bever. Jamfør også engelsk beaver og høgtysk Biber. Til same rota som adjektivet brun. Alle namna med bjor-/bjør- viser kor vidt beveren har vore utbreidd i eldre tid.

Ei austleg (svensk) form er bjur. Namn med denne forma finst også i Nore, f eks Bjurbekken i Hemnes. Slektsnamnet Bjurstrøm (som hos Atle i Dagsrevyen, og tidlegare statsråd og nyutnemnt likestillingsombod Hanne) kjem frå svensk.

Ivar Aasen noterte bjorgard om beverhytte i Telemark og bjørhus om det same i Østerdalen. Hans Ross fører opp bjorhus frå Vest-Agder (i nyare materiale har vi det også frå Vegårshei i Aust-Agder). Restar etter beverhytta var nemnt bjørtomt eller bjørtuft. Dammen var i Vest-Agder kalla bjorstem (Ross). I Østerdalsbygdene fanga dei beveren med eit slag spyd eller harpun kalla bjør-kvette.

I Ångermanland i Sverige kalla dei første frostnatta for «bävervila». Da trudde dei at beveren tok kvilepause i hytta si. Tabuforestillingar mot å nemne ordet frost direkte spela nok også inn. I svenske målføre finst også bjurtänd (bevertennt) – om hest som har glipe mellom tennene.

Katolikkane kunne rekne beveren som fisk på grunn av tilhaldet i vatn, og dermed var kjøtet akseptabel fastemat.

I nyare slang har vi bever og glefsebever som namn på det kvinnelege kjønnsorganet. Beverhale er eit slanguttrykk for kvinnebryst, og beverbleie for snus.

Til slutt må vi nemne stoffet bevergjel eller bøvergjel. Dette er eit sterkt luktande stoff frå kjertlane rundt kjønnsopninga til beveren, brukt i folkemedisin på ymse vis. Dette var nok vanskeleg å få tak i, for overført er det brukt om nettopp noko som er mangelvare, umogeleg å få tak i eller oppnå. «Ærleheit e no vel bøvergjell no for tida», lyder eit hjartesukk frå Orkdal.

 

 

 

 

 

Reklamer

Maurtuve

Vintertom maurtuve

Lite aktivitet i maurtuva om vinteren, men det går an å skrive om det for det. Språkleg er jo dette ganske gjennomsiktig, og det er lite dialektvariasjon. Einast at det finst former med bindevokal: mauretu(v)e sønnafjells fleire plassar, møratue i Østfold og mauratu(v)a på det sentrale Vestlandet.
Så blir det sjølsagt litt lengre samansetningar der ein presiserer maurslaget nærare: pissmaurtuve, migmaurtuve, eitermaurtuve, på Nordmøre også pissmigmaurtuve.
Tuvebyggande maur heiter i Eide på Nordmøre ”tuåmimær” (tuvemigemaur).

Interessant er det også at Jämtland har same ordet som i norsk – maurtuve, i motsetning til det rikssvenske myrstack.
På islandsk heiter det mauraþúfa. Dermed har vi vel hatt ordet i norrønt også, sjøl om det ikkje er direkte belagt.

Så finn vi ei samansetning maurtubbe i Hallingdal, med utlauparar til Nordre Land og Årdal i Sogn. Tubbe går vidare både i det austafjellske og på det sentrale Vestlandet. Avleidd av eller nylaging til tuve.

”Det åddå (kryr) som ti ei maurtuv” er ein gammal talemåte frå Stjørdalen.

Maurtuver har vore nytta i folkemedisinen. Mot gikt kunne ein koke maurtuver og dampe seg inn med det. Avkok av maurtuver, også kalla maurbad, kunne bli brukt bl a mot engelsk sjuke (rakitt). Denne sjukdommen var elles kalla maurvalk i Lom.

Frå Elverum heitte det at ein ikkje skulle runere (øydelegge) maurtuvene, for da ville ein bli husvill sjøl også.

Maursand eller maursandtuver er små haugar av sand eller tørr jord der det helt til ymse slag maur. I Suldal er desse kalla maurpligg. Ein type små svart maur som bygger slike tuver blir stundom nemnt sandmaur (Orkdal, Stjørdalsbygdene, Verdal). Dette var lite populært blant slåttekarar, for ljåen vart utskjemt av sanden når dei skar gjennom desse tuvene.

Vi avsluttar med ein påstand frå aviskåsøren Mary Lilleløkken i Rindal (avisa Driva): Før i tida såg ein på mymaurtuvån kva som var sør. No kan ein sjå på parabolantennene kvar sør er.

Sjå om maur også i hovudinnlegget 24.4.14: https://ordoguttrykk.wordpress.com/2014/04/24/

Gåseplog

Gåseplog

Det er den tida trekkfuglane forlet oss, og mange av dei flyg i formasjon. Enten det er i plog, som her, eller i rad. Namna på dette er da også gjerne noko med plog eller reip. Er det gåsa som er på trekk, heiter det ofte gåseplog, men i Valdres gåsereip. Eg har hørt ymt om at det også kan kallast snøplog, men det er ikkje stadfesta.
Gaglereip er ei nemning som hører til austafjells (Oppland, Buskerud, Telemark). Gagl er eit gammalt ord for villgås. Det fanst alt i norrønt og er truleg lydhermande. «Gakkelrep» (Hølonda) må vera ei omforming av dette.
Lokalt på Innherred (Verdal, Sparbu) er skavl («skavvel»): Gåsskavvel og andskavvel.
Den fuglen som flyg i spissen i gåsetrekket, er gaglefuten («gøvvelfut» – Toten). I Tinn er dette også brukt om folk som har flytta nordover.
Karl Braset, Sparbu, noterer varfugl («varfauggel») om gåsa som flyg fremst i trekket. Han seier dette også er brukt om fugl som varslar andre om fare, f eks om rev og hare som nærmar seg. Varfuglen varslar også kattugla om dagen, når ho ser dårleg. Og endeleg er varfuglen sagt også om den ærfuglen som ligg fremst i flokken på sjøen.

Det går fleire vitsar om fuglar som flyg i formasjon under trekket. Eit individ som låg eit stykke bak i «plogen» skal ha sagt til «sidefuglen»: – Korfor er det alltid ho Anna som flyg fremst? På dette er det to svar: 1. Fordi ho har kartet. 2. Fordi ho har den lekraste stjerten…

Teill

Hørkelgadd

Dette bildet (ved TEJ) får illustrere ordet vi skal ta for oss i dette innlegget.

I Trøndelag har vi nemleg det interessante ordet ei tell’, om eit enkelttre, (yngre eller mindre tre, vil vel somme avgrense det til) helst av gran eller furu (altså bartre), grantell og forrotell eller furrutell. I leksvikmålet noterer Laurits Killingbergtrø at tell uspesifisert helst er grantre, for å få fram at det gjeld furu, må ein seie furrutell. Det er altså ikkje artsnamn: ”hogg ned ei tell” kan det bli sagt, utan å spesifisere treslaget. Stundom er det utvida også til andre tre, slik at vi kan få bjørktell, øldertell, rogntell, og i ekstreme tilfelle til og med æppeltell (men den er det kanskje ikkje så mange som vil godta). Juletre kan bli kalla jultell eller jultretell. Eit par informantar frå Meldal vil faktisk legge noko negativt i ordet ei tell: ”halvtørt, rauvedt, strante tufstre som er for lite til tømmer – oss sett att nå telljo» skriv den eine. Den andre karakteriserer derimot tella slik: ”stort, rotkviståt, jurkviståt tånnårtre som ingen sagmester sett pris på”. I Årbok for Inderøy 2001 er det gjengitt ei historie om første gongen det var offentleg juletrefest der i området. Dette var rundt 1865. Det levde to brør på den tida som var kjent som artigkailla og replikkunstnarar, og dei var møtt opp. Den nybakte læraren hadde fått ordna med juletre, og oppi det hadde han hengt nokre papirlappar som han hadde skrive ting på (skriftstad, truleg, eller kanskje andre visdomsord). Så tok han ned ein av lappane: – Nu skal vi høre hva juletreet har å si til oss. – Ja no ska du hør når råteilla bynne å snakk, sa ein av spissburane. Det var visst vanskeleg å få tilbake høgtidstemninga etter den! Ordet telle går også inn på Helgeland i tillegg til Trøndelag. Telle er sjølsagt i slekt med det svenske tall, som betyr furu (og som er brukt om furu somme stader i grensetraktene, som Røros og Lierne). Islandsk har þella. På Nordmøre seier ein toll(e) om furu.

Åt ryphø’n

Rype

Vi resirkulerer eit bilde frå hovudinnlegget 17.1.2014 for å markere at det snart er tid for rypejakt, men samtidig at mange fjellstyre har bestemt seg for å kutte denne jakta i år på grunn av låge bestandar.
Dermed blir det vel mange som ikkje kjem seg «åt ryphø’n», slik dei hadde tenkt. Og her kjem hovudformålet med dette innlegget: å dra fram ein lokal talemåte frå Sunndal. Eg skriv bevisst «åt ryphø’n» (dativ) med liten r, for det er ikkje noko bestemt fjell som heiter Ryphøa. Uttrykket betyr rypefjellet, rypeterrenget heilt allment.Når ein skal ”åt ryphø’n”, skal ein altså rett og slett til fjells på rypejakt.

Det finst eit par andre slike «høer». Oppdalsforfattaren Ola Setrom ordlegg seg slik ein stad: ”Det er ofte hardt for meg å få sova natta før eg skal i reinshøa første dagen om hausten” (opphavleg i avisa ”Nordmøringen” 6.3.1941). Vi har ikkje å gjera med eit fjellnamn Reinshøa, det er derimot lendet der reinsjakta går for seg. Setrom er medviten om dette og nyttar liten bokstav, som vi ser. Uttrykket er elles ikkje registrert i det elles så godt leksikalsk dokumenterte oppdalsmålet, og heller ikkje i andre kjelder. Men det er heilt parallelt til dømet frå Sunndal

Og i Nord-Gudbrandsdalen og Folldalen var det ei fast, årviss onn å fara «åt måsåhø’n» eller «åt måsåhøom» til fjells for å sanke reinsmose, eller reinlav som det offisielt heiter, til fôr. Og igjen – dette er ingen bestemt stad som heiter Måsåhøa, men mosefjellet, området der ein sankar mose, reint allment.

Parallellar finst bl.a. i dei trønderske uttrykka med -haugen eller -haugan, sjå t.d. bærhaugen som «Dagens ord» 9.8.13 og langhaugan i same spalte 24.8. i år.

Svale (sulu, svulu m m)

Svale

Hausttrekket begynner nettopp no i slutten av august, og svalene er i ferd med å samle seg i hausthopar. Dei har ei lang ferd framfor seg. Om vinteren er dei i Afrika, heilt ned til Sør-Afrika.

På telefontråd og andre ledningar sitt dei gjerne, slik som her.

Vi har tre artar av svale hos oss: Taksvale, låvesvale og sandsvale. Låvesvala byggjer aller oftast reir inne i bygningar, medan taksvala plasserer reiret sitt utanpå, f eks under takskjegget. Sandsvala hekkar som namnet seier i f eks sandtak eller bratte elvemelar. Det er mange stader dei ikkje skil mellom svaleartane og kallar alt for svale.

Det er veldig mange uttalevariantar. På Austlandet og i Trøndelag er svulu eller sulu (alltid med tjukk l) mykje utbreidd, og elles finn vi slikt som svålå, svolo, svole, svølu, søla, sølå, på Austlandet også sulus(e) og meir sjeldan selus(e). Berre for å nemne nokre.

Ordet er ikkje kjent utanom germanske språk (jf. for eksempel engelsk swallow), men ut frå beslekta ordstoff kan vi slutte at grunntydinga kan ha vore ‘den flagrande’.

Låvesvala kan heite lemsulu (Sparbu) eller lemsolo (Grong). I Nordland og Trøndelag finst også sakssvale registrert om denne. Kløftsvulu og langstjertsvulu er to namn på låvesvala frå Trysil.

Hussvale (-svulu, – solo etc) er somme stader brukt om taksvale, men også om låvesvale.

Etter den kvite overgumpen har taksvala fått namnet kvitryggsulu i Østmarka i Vinger.

Ordtaket «ei svale gjer ingen sommar» har parallellar i tysk og engelsk. I Sparbu har dei brukt kvitveisen i staden: «ei sømmer gjær ingen såmmår».

Svala er kjent som vermerke. Flyg ho lågt, blir det regn, og vice versa. Om ho ter seg svar eller mørk, skal det også bli regn.

Vi avsluttar med eit lite vers som folkeminnesamlaren Karl Braset i Sparbu har notert om «heimsullu», som truleg er låvesvale:

«Gutann aa veikjaann

dæm ligg oppaa lava (låven)

kjyssest aa klappest

aa æ sett aa sjer»

Nøkkerose

Nøkkerose

Nøkkerose og vasslilje (vannlilje) er begge velkjente namn på denne planta. På somme tjørner kan flyteblada fylle opp nesten heile overflata. Det er to sortar, den eine med kvite og den andre med gule blomster.

Vi skal først og fremst sjå på det språklege her, og det er så mange dialektnamn at det blir berre råd å ta med eit utval. Planta/plantene har appellert til folkefantasien, det viser alle namna med nøkk-. I tillegg til det velkjente nøkkerose har vi f eks nøkkblad (særskilt om blada), nøkkblom, nøkkblomster, nøkkgull (det siste er avgrensa til Nord-Trøndelag) m m. Same motivet ligg til grunn for svensk näckros. Ein må ha trudd at det fanst nøkk i vatn der det veks nøkkerose.

Endefram, beskrivande namn er slike som tjønnrose, tjønnblom(ster) og vassrose. Tjønngull er berre belagt frå Vefsn.

I Hordaland og Suldal blir dei kvite og gule nøkkerosene oppfatta som brurepar og blir såleis kalla brur og brudgom, eventuelt vassbrur og vassbrudgom.

Eit anna namnemotiv finn vi i gås, gåsblomster og vassgås, utbreidd særleg i Sør-Trøndelag, men med utlauparar til Nordvestlandet og Leksvik. Ofte brukt i fleirtal gjæser.

På eit nordmørsk/trøndersk område har vi ei gruppe ganske prosaiske namn med pung som tema. Vassliljene kan rett og slett bli kalla ponga, tjønnponga (visstnok berre Surnadal og Rindal) eller vassponga, og blada blir pongblad (Hølonda). Jamføringa ligg opp i dagen! Begge dei to siste motiva er kombinert i gåspong frå Snillfjord.

Ove Arbo Høeg («Planter og tradisjon») har ei opplysning om klåblom frå Rakkestad. Etter tradisjonen var det sagt at ein vart klåfingra av å ta i dei. Det kan nok ha vore for å halde ungane borte. Namna med nøkk- kan ha tjent same formålet – nøkken kunne dra ein nedi til seg.

Jordbær

Jordbær

Da er trønderbæra endeleg komne, og derfor eit lite innlegg om nettopp jordbær. Om namnet jordbær er det ikkje så mykje å seie, anna enn at det skal komma av at dei gjerne ligg på jorda. Jordbær heiter det også i dansk, og tilsvarande på tysk Erdbeere. I svenske målføre finst jordbär, men det offisielle svenske namnet er som kjent jordgubbe. Gubbe er her i betydning ’klump’.
Ho var litt uheldig den norske dama som satt på restaurant og bad om ”stekte jordgubbar” til middagen – ho trudde poteta heitte det på svensk!

Somme plassar sønnafjells seier dei jor(r)ebær eller jolebær med bindevokal -e-. Men vel så interessant er uttaleformene med a i første staving, som jarbær, jalbær, jarebær, jalebær, jarabær. Desse er gjerne særleg brukt om markjordbær (villjordbær). A-vokalen stammar her frå ei gammal genitivsform av ordet jord, nemleg jarðar-. Jamfør f eks at jordferd kan heite ”jaraferd” i Sogn. Og i Oppdal sa dei frå gammalt ”jarfast” om ein jordfast stein.
Uttale med jæ- i første staving, som jær(e)bær, jælbær har nok utvikla seg frå ja-. L vil seie tjukk l i alle desse tilfella.

Ein eigen sort markjordbær som finst på tørre kalkbakkar på Austlandet, er kalla nakkebær eller nakkejordbær. Smaken er ikkje så god som på vanleg jordbær, meir søt og emmen, men ungane har ete den lell. Plantegeografisk er nakkebær interessant, for det er ein utlaupar av steppevegetasjonen i Aust-Europa. Etter Rolf Nordhagen kjem namnet nakkebær gjennom dansk frå tysk, der førsteleddet knacke- viser til den vesle smellen som kan hørast når ein plukkar eit slikt bær. Det kan vera vanskeleg å skilje det frå hamsen.

Til slutt ei lita rispe: Det var ein kar som hadde ein nydeleg, raud nase med kvite prikkar. Arbeidskameratane hans lurte på om han kleia jordbæra når han tok seg i nasen!

Tjuv og tunfugl

Skjor

Det er på tide å helse på ein fugl igjen. Denne er i alle fall lett kjenneleg, med det karakteristiske mønsteret og fordi ho gjerne heldt til nær hus og folk. Dermed er det også rimeleg at det har spunne seg ein rik tradisjon rundt skjora.
Men ho har eigentleg ikkje meir enn tre namn i norsk talemål. To av dei er dessutan for sideformer av kvarandre å rekne.
Skjor med variantar er nok det ordet som har det største territoriet. I nord og vest rår dette grunnen så å seie aleine, men det finst også mange stader austafjells.
Det er fleire avvikande uttaleformer:
Skjør (stundom skjørr) Austlandsflatbygdene, Sør-Østerdalen, Valdres, Hallingdal, Fyresdal, austre Sør-Trøndelag, Meråker, Verdal
Skjur nordafjells, går så vidt inn på Nordmøre.
Skjir eller skjyr er gammalt i Stjørdalsbygdene.
I norrønt har vi skjór, og i svenske dialekter skjor, skjora og skjura.
Så har vi dei med vokal e eller æ, som altså må reknast som ei sideform til skjor. Einstava skjer, skjær e.l. hører heime sønnafjells, kanskje med tyngdepunkt i Agder og Rogaland. Skjære eller skjere rår grunnen i eit søraustleg område. Elles må vi ekne med at skjære spreier seg i dag i kraft av statusen som rettskrivingsform i bokmålet.
Det er to teoriar om etymologien til skjor/skjære: Enten kan det gå til ei rot med tyding ’vera spiss’ e. l. (sjå nedafor om skate), eller til ei som tyder ’den skinande’.

Skate som namn på skjora har ei interessant utbreiing: Nord-Gudbrandsdalen, Folldal (uttalt skatu eller skato) og Valdres. Så er det ei enkeltopplysning frå Nøtterøy om at skate der har vore brukt i lag med skjere. Som kjent heiter skjora skata på svensk og skade på dansk. Skata har vi også i norrønt, i lag med skjór, som nemnt ovafor. Det er ikkje usannsynleg at skate har gått vidare før, slik at det norske området vi no ser, blir eit relikt. Etymologien går her garantert på det å vera spiss, med tanke på den lange stjerten, jamfør skat om toppen på tre og verbet skata om å smalne mot enden.

Vi skal ikkje underslå at skjura i Namdalen og Nord-Norge blir brukt som namn på det kvinnelege kjønnsorganet. Og dette fuglenamnet er sjølsagt anvendeleg som skjellsord. I Meråker er ei skjør rett og slett ei sladrekjerring. Talrike samansetningar som tullskjor, villskjor og skrekkelskjor hører med i bildet. Det nordtrønderske sprutskjur beskriv ei skravlebøtte av verste slag.

Skjora har ord på seg for å vera tjuvaktig og særleg ute etter blanke ting, sannsynlegvis med urette. Likevel er det stas å ha ho i tuntreet. Når ho skrattar rundt husa, varslar ho framandfolk, heiter det. Ein har også teke varsel for sommaren av kor høgt i trea ho byggjer reir (høg plassering = regnsommar og vice versa, men det finst også eksempel på at ein har trudd det omvendte). I slaktinga kunne skjora finne ein ekstra godbit: ”Han er etter fordelen som skjera etter tarmen” sa dei i Eiken.

Til slutt denne gåta frå Inderøya: ”Kor a hoppe, skjura, når a e årsgammel?” Svar: inn i andre året!

(foto: Kristian Voldheim)

Knallhatt

Hatt

Knallhatt er eit ord som betyr forskjellige ting. For det første er det eitt av fleire namn på stiv hatt med rund pull, ein slik som også er kalla bl.a. skalk, bowlerhatt og korkhatt eller korkahatt (sjå bildet, som er henta frå nettet, ukjent opphav). Knallhatt om ein slik hatt er registrert frå Sør- og Vestlandet (Kristiansand, Røldal, Bømlo, Selje), men er nok også kjent andre plassar. Slike hattar kunne bli brukt både når guten vart konfirmert og når han stod brudgom.

I svensk er knallhatt det same som hos oss heiter fenghette eller tennhette, også knallhette. Det er også overført på person, f. eks. om gutunge som fer med fantestreker. ”Knallhatten” var det svenske namnet på ein satirisk amerikansk teikneserie som gjekk i mange år i avisa Expressen. Hovudpersonen med dette namnet blir skildra som ”en dumsnäll, men stilig och urstark hillbilly”.

I Trøndelag møter vi knallhatt om lås som låser botnstokken i ein såkalla nåldam, dvs. ein dam (demning) av loddrette, smale bord som held vatnet på plass (Snåsa). Når ein slo på denne knallhatten, vart dammen løyst. Samanhengen med den svenske knallhatten ( = fenghetta) er her rimeleg openlys.

Når dei i Meråker har knallhatt som skjellsord for ein snarsint, oppfarande person, er det også klart samband til Sverige.

Korleis dette heng i hop med namnet på hatten, er ikkje så endefram å sjå, men ein har kanskje sett for seg ein likskap mellom fenghetta og hattepullen? Eller så ligg det eit ordspel bak? No kan svenskane også bruke knallhatt om ”hård, rund herrhatt” (Svenska Akademiens Ordbok), så det er vel sannsynleg at alt dette er komme frå Sverige.

Post Navigation