Moro med ord og uttrykk!

Archive for the tag “Nordlys”

Nordlys

NordlysDillan

På tv no om dagen kan vi sjå jakta på nordlyset. Det har også stor plass i folketradisjonen, og mange forskjellige nemningar. Her kjem ein lett omarbeidd versjon av avsnittet om nemningar for nordlsy i boka «Norge rundt med ord» (Tor Erik Jenstad, 2003):
Nordlyset har det vore knytt vervarsel til, og verljos eller verlys er derfor ei mykje utbreidd nemning, som vi finn over store delar av landet, både austa-, vesta- og nordafjells. Stundom har r-en i førsteleddet falle ut, som i veljøs (Bremanger, Jølster). I Nordfjord finn vi ei anna spesiell form, veideljøs.
Vi må også rekne med ei parallell form verlyse, som vi finn mange stader både på Aust- og Vestlandet, men visstnok ikkje nordafjells. Dette gjev oss former som verlyser ub fleirtal (Elverum), verlysu ds (Hol i Hallingdal) og verlysur (Telemark). Vestafjells er r-en i førsteleddet gjerne fallen ut, så vi får velyse. I Ryfylke og Røldal fann Hans Ross variantforma verlysing, m.
Frå Andebu i Vestfold er verleike oppgjeve som nemning for nordlys. Verboge er oppgjeve frå Gulen i Sogn, og verskjænn (verskin) frå Beitstad i Nord-Trøndelag..
Ein har også rekna med at nordlyset varsla vind, og derfor får vi vindlys (Krødsherad, Eidsvoll, Nordmøre, somme stader i Fosen i Sør-Trøndelag, Vefsn, Senja) eller vindlyse (Andebu), i Sør-Trøndelag vindbragd (Orkdalen, Skaun, Melhus, Horg). Verløsblekte gjer vinn, heitte det i Sparbu i Nord-Trøndelag. Ein informant frå Øksendal på Nordmøre opplyser at vindjøs er på aust- eller sørhimmelen, elles kallar ein det verjøs.
Karakteristisk for nordlyset er blafringa, som dei i norske dialektar ofte har nytta verbet braga om. Bragd ‘nordlys’ frå Sør-Trøndelag er eit utslag av dette (Orkdal, Buvika, Byneset ved Trondheim og Gauldalen også samansett verbragd; i Rennebu lysbragd (jøsbregd), jf. òg vindbragd ovafor), og det same gjeld brag (Valdres, Sunndal, Oppdal).
Blag, n (Valdres: Hedalen og Nord-Aurdal) heng saman med blaga, v ’blafre’.
Ordet ljoske er brukt om nordlyset i Østerdalen, Sunnhordland, Sør-Trøndelag (særleg indre, austlege delar), og i Stjørdalen. Østerdalen har også samansett verljoske (værjøske, etter Aasen). I Selbu heiter det lysjå (f, ub fleirtal). Her skil ein elles mellom vindlysjå, som er sprakande nordlys høgt på himmelen, og snølysjå, som er lange, rolege band.
Frå Fister i Ryfylke er det opplyst at elding kan bli brukt om nordlys. Dette tyder elles lyn, også i Ryfylke.
I Masfjorden i Nordhordland kallar dei nordlyset tausakjerringane (ved sida av velyse). Informanten gissar på at det kan vera fordi det er flakkande og ustadig, og han kan kanskje ha rett. I ei folkeminnesamling frå Møre og Romsdal er nemnt uttrykket no dansar tausakjerringane når nordlyset sprakar (Martin Bjørndal: Segn og tru, s. 131). Jf. også uttrykket komma i ve(r)lyse om å passere 30 år og framleis vera ugift.
På Lista er ordet nordlys lint hokjønnsord: norlysa, f.

Bildet er lånt frå nordlysalbumet til Kjetil Dillan i Verdal, på hans facebook-side.

Reklamer

Post Navigation