Moro med ord og uttrykk!

Archive for the tag “Sukkerblom”

Gaukesyre

Gaukesyre

På tide med ei plante igjen, og da kan det vel passe med gaukesyra, som blomstrar forholdsvis tidleg. Dei fleste kjenner til denne voksteren, og det finst da også ganske mange dialektnamn. Ungane har gjerne ete blada, delvis også blomsteren, og det var om å gjera å eta den første gaukesyra ein fann om våren..

Etter folketrua har gaukesyra vore rekna som gjævaste maten til gauken. Men frå Idd i Østfold er det notert ein tradisjon om at ein ikkje skulle eta gaukesyre før ein hadde hørt gauken om våren. Syre kjem nok av den friskt sure smaken som blada har. I Telemark, Setesdal og Bjerkreim har dei varianten gauksure.

Andre namn som viser til det sure, er f eks syreblom (fleire stader), surblad (Kristiansund), syrkringle (Geitastranda), jomfrusyra (Hetland), hårråsyr’ (Innherred)og lammesyra (Alversund).

Men smaken har nok også kunna oppfattast som søt, noko som avspeglar seg i namn som søtsyre (Torsnes, Egersund, Skatval), sukkerblom (somme stader på Agder og i Dalane), sukkerrose og sokkersømmer (Stjørna).

Gaukesyra har trekopla blad, som kan minne om kløver. Dette har ført til namn som surkløver. villkløver og kløversyre, men også søtkløver.

Forma på blada kan minne om vaffel, og vaffel er da også eit ganske utbreidd namn på gaukesyra. Også f eks vaffelblom, survaffel, gaukvaffel o fl. I Nordland gauklæfsa. På Nordmøre og i Romsdal kan gaukesyra (og spesielt blada) bli kalla bakels, som i dette området også er ordet for vaffel.

For mykje lys kan få blada på gaukesyra til å innta ”søvnstilling”, som Knut Fægri uttrykker det. Eit gammalt folkeleg varsel er at blada krullar seg opp mot regnvêr og ned mot klårvêr.

Raudkløver

Kløver

Det begynner vel å bli rette tida å presentere denne. Raudkløveren er rekna som ein innført art i Norge. Han gjorde sitt inntog i jordbruket med kunstenga, og vart visst ikkje vanleg før langt utpå 1800-talet. Likevel har han mange namn, skikkar og tradisjonar knytt til seg, blant anna kransbinding. Ove Arbo Høeg er inne på at somme av namna frå først av kan ha hørt til skogkløveren (Trifolium medium), som må ha vore den mest kjente raude kløverblomsteren før raudkløveren kom i bruk.
Mange av namna kan også brukast om kvitkløver, eller som ei fellesnemning for fleire slag kløver. Vi møter også namn som elles er nytta på heilt andre artar, jamfør t.d. blåknapp og jonsokblom nedafor.

Den karakteristiske mørkeraude farga har gjeve motov for mange namn. Raudkoll(e) er mykje utbreidd, kanskje ein god nummer to etter standardordet raudkløver. Rauddupp(e) er eit typisk trønder- og nordmørsord, raudkrans og raudknapp finst i Sunnfjord og Aurland, raudtopp noko spreidd, raudkaus på Helgeland og raudhuve i Tingvoll. Pluss mange fleire. Stundom må dei ha oppfatta blomsteren som meir blå: Blåhatt (Leikanger), blåknapp (Sogndal) og blåkoll (Nord-Gudbrandsdalen).
Etter blomstringstida har vi namn som jonsokblom (Suldal, Bremnes), jonsokkoll (somme stader på Sunnmøre) og jonsokskuv (Skodje). Leddet -skuv går att i fleire av namna; det har ei allmenn tyding ‘dusk, topp, kvast’.
Ungane har brukt å eta honningen i kløverblomster, og ei rekkje med namn syner til dette, bl.a.: Sukkerblom (Telemark, Agder), sukkertopp (det sørlege Austlandet, somme stader i Agder), sukkertust (Vestfold), søtekolle (Haugesund), søtetopp (Leikanger), søtknapp (Sogn), søthans (Oppdal), honningblomster (Kristiansund).
Ei eiga gruppe utgjer namn som fløytekolle (Rogaland), rømmekolle (fleire stader i Hordaland) og mjølkekolle (Stavanger), desse også (og opphavleg?) brukt om kvitkløver.
«Dusken» på kløveren minner om duskane som hosebanda er pynta med, og det har ført til namn som sokkebandsdusk, sokkebandsskruv, sokkebandspryd, sokkebandsblom, hosebandsdusk m fl. Desse ser ut til å vera konsentrert til Vestlandet først og fremst, men frå Oppdal er oppgjeve hossobandsskuv.
Smære er eit kløvernamn som hører til austafjells, og som også finst i dansk (og nærståande ord i islandsk og færøyisk. I Austfold og Akershus har vi ei anna avleiing, smæril. Her har vi ei ordrot som Alf Torp meiner ha tydd ‘leppeblomster’, og som kan vera i slekt med å smile.
Raudkløver er nasjonalblomsteren i Danmark.

Post Navigation