Moro med ord og uttrykk!

Archive for the tag “vinter”

Takras

Takras

Det er stadig snømangel mange plassar, og mens vi ventar og lengtar (eller kanskje er glade til og synest det er det same med heile snøen), kan vi trøye tida med å sjå litt på eit bilde der det i alle fall er nok snø. 

Om snøhaugane vi ser her er samanfokne, moka opp eller rasa ned frå taket er ikkje så lett å avgjera, kanskje er det litt av alt dette. Det ser i alle fall ut til at meir kan vera i vente frå taket.

Og snøras frå tak heiter vel rett og slett takras, det da? Å nei, fullt så enkelt er det nok ikkje. Bloggaren som skriv dette, er oppvaksen på indre Nordmøre med takfonn som sitt ord. Dette var heilt sjølsagt, og eg såg ikkje for meg at det kunne finnast andre nemningar for det. Men det ser faktisk ut til å vera eit temmeleg lokalt ord ut frå det som finst i arkiva. Kanskje er det likevel tilfeldig, og eit resultat av at ein ikkje har spurt nok etter det.

Nokre andre samansetningar har vi også, alle eigentleg heilt naturlege. Takskrei eller takskreie er ordet for takras i Åmot, Hurdal, Drangedal og somme stader på Innherred.  Elles finn vi takskriu i øvre Hallingdal og takskreo i Søndre Land. Heilt til slutt er takrose oppskrive frå Skafså i Telemark: «vera deg for takrosa – ho er ventande når som helst!». –rose er vel avleidd av ras. Kjenner du andre ord for takras, så send dei, dette ser ut til å vera lite kartlagt.

Og så kan jo folk sjå ut som eit takras – da er dei temmeleg sjuskete!

Advertisements

Etter veggsmaug kjem regnflaug

Veggsmaug1

Her har det vore snøfokk, og vi ser snøen har lagt seg på husveggen. Når snøen driv inn i veggene på den måten, skal det bli mildvêr, vil ein ha det til i folkemeteorologien. Stundom kan det fyke så kraftig at snøen kjem heilt inn gjennom små sprekker, særleg i litt eldre og utette hus.

Dette fenomenet kallast i Trøndelag for veggsmau(g). Det skal bety ikkje berre mildt vêr, men også regn, til og med plaskregn. Varselet kan vera formulert t.d. slik: «Ætte veggsmaug kjem det regnflaug». Det er registrert frå Meldal, Støren og Melhus, men er sikkert kjent fleire stader. Hans Ross har det frå Stjørdalen i si store ordbok frå 1895: «Veggsmaug gjer allti regnflaug». Vidare har Einar Seim det med i si store samling av «Ordtøkje og herme»; der lyder det slik: «Etter veggjesmòg kjem det regnflòg». Utforminga hos Seim tyder vel på vestlandsk bakgrunn.

Eit anna ord for veggsmaug er husføykje, oppskrive frå Bøherad i Telemark. Også her skal det vera førebod om mildvêr.

Snarragadd

Ein snarragadd eller snårrågadd er ein gadd, eller tørrfuru,  med tvinna ved. På litt meir fagmessig språk opererer dei med aldersved – den ytste veden på gamle tre, som snur seg rundt stammeveden. Det har nok med terreng, klima, sol- og vindretning å gjera, sjøl om somme faktisk vil ha det til at det kjem av jordrotasjonen. Når furua blir ein150-250 år, kan dette bli særleg markert. Grana kan også få slik tvinn, men blir oftast ikkje gammal nok. Ved av snarragadd skal vera særleg god til spon. Den er ikkje altfor hard, men heng godt saman. Somme meiner veden snarar, tvinnar seg heile tida, den er venstrevridd i ungdommen og høgrevridd i alderdommen, som ein god del folk kanskje? Snarragaidd er uansett anvendeleg også som skjellsord på kverulantar og rangpeisar. Ein borttvinna snarragadd er ein spesielt rang og tverr type (Stadsbygda). Som skjellsord kan det også bli utvida og gjort enda meir omstendeleg og overdådig, som snårrågaddvalle (Meldal).

Veden i ein gadd heiter spik mange plassar både i Trøndelag og på Vestlandet (på austlending tyri). På Nordmøre finst dessutan eit begrep spiksnar. Det kan vera ein skade, sprekk på furustamme der det blir skilt ut kvae og blir spikvåkse, men også rett og slett ein tørrgadd som er snara. Å kalle ein mager person for eit spiksnar kan vera nærliggande. Såleis var det ein kar med ei mager kjerring som fann åt ein annan ein for at kjerringa hans var i tjukkaste laget. – Ja, det e no i alle fall noko anna enn ta spiksnaret dett! var svaret.

Ve(d)bju

Vakkert ord for greiner som er bøygde av snø. Dette er den klassiske julekortstemninga, og visst er det fint, men fenomenet var kanskje ikkje så populært blant dei som hadde arbeidet sitt i skogen.

Ordet vebju hører heime først og fremst på Nordmøre, men går også inn i Sør-Trøndelag, der det er registrert så langt som til Orkdalen, Skaun og Børsa. I Romsdal har det vore sagt noko liknande, også med ein variant som skogabjue i Eresfjorden. På sunndalsdialekt kunne dei også bruke det om stort snøfall, som også bøyer greinene: ”Det kom ei vebju i natt”.

Bju heng saman med å bøye; vi finn det også i det gamle ordet bjuføtt om hjulbeint. Og første delen ve- er ved- i ei eldre betydning ’skog’, jamfør engelsk wood.

Kva seier dei så om dette der dei ikkje har ordet vebju? Jau, ein kan sjølsagt seie at trea er snøtunge, eller at det er snøtyngd i trea. I den nordlege delen av Nord-Trøndelag (Snåsa, Kvam, Namdalen) har dei ordet opplei, som betyr omtrent det same som vebju. Frå Meråker er registrert oppluggu.

Skoguven var eit ord eldre folk ikring Støren brukte for snøkledde tre som såg ut som jutular. – Sønnavinden kom og tok skoguven, kunne det bli sagt. Interesserte kan lesa meir om skoguven i Jens Haukdals bok ”I skreddartimen” (s. 100).

Post Navigation